Çene Eklemi Tedavisi

Çene Eklemi Tedavisi Nasıl Yapılır ve Çene Eklemi Rahatsızlıkları

Üst çene ve alt çeneyi birbirine bağlayan eklem bölgesiyle çevresindeki dokuların uyum özelliğinin ani bir şekilde ya da zaman içerisinde bozulması sonucu çene ekleminden kaynaklanan rahatsızlıklar ortaya çıkabilir. Çene eklemi rahatsızlıkları tedavi edilmediği sürece ilerleyebilir. Buna bağlı olarak çenede kilitlenme, ağrı, ağız açıklığının kısıtlanması, baş ve boyun ağrıları gibi sorunlar görülebilir.

Çene kayması, çene çıkması ve çene eklemi hastalığı gibi hastalıklar çene ekleminde ortaya çıkan rahatsızlıklardır. Çene eklemi hastalıkları TME yani Temporomandibular Eklem Rahatsızlıkları olarak adlandırılır. Temelde, eklem işlevlerinde eklem içi ya da dışı patoloji sonucunda meydana gelen bozukluklardır.

Alt ve üst çenenin birleştiği dış kulak yolunun hemen önünde yer alan TME, şakak kemiğinin altındaki şakak çukuruyla şakak kemiği yumrusu arasında bulunan son derece oynak bir eklemdir. Çene ekleminde ortaya çıkan rahatsızlıklar dişler, dudaklar, tükürük bezleri, baş ve boyun kaslarıyla ligamentlerden oluşan sistem üzerinde etkilidir.

Çene Eklemi Tedavisi Nasıl Yapılır?

Çene eklemi tedavisine başlamak için öncelikle hastalığı doğru bir şekilde teşhis etmek gerekir. Çene eklemi rahatsızlıklarının teşhis edilebilmesi için ağzın kapanış sistemi, dişler ve çene eklemi ayrıntılı bir şekilde incelenir. Ayrıca çiğneme kaslarının özellikleri değerlendirilir. Bu araştırmaların detaylı bir şekilde gerçekleştirilmesinin ardından hasta özelinde tedavi planlaması yapılır. Gerekli görülmesi halinde MR incelemesi ve eklem içi görüntüleme yöntemlerine başvurulur.

Çene eklemi tedavisi, çene cerrahının hasta özelinde yaptığı klinik ve radyolojik incelemelerin ardından konulan tanıya göre yapılır. Tanı sonucu hareket kısıtlaması, diyet, egzersiz, ilaç ya da cerrahi tedavi prosedürleri uygulanabilir.

Çene eklemi tedavisinin öncelikli hedefi, çene eklemi rahatsızlığına yol açan nedeni belirlemek ve ortadan kaldırmaktır. Tek bir tedavi şeklinin yeterli olmadığı vakalarda multidisipliner çalışmalara başvurulabilir. Konulan tanıya göre medikal ya da cerrahi tedaviler gündeme gelebilir.

Tedavi Süreci

1. 01Teşhis: Kapanış sistemi, dişler ve çene eklemi detaylı incelenir; gerekirse MR istenir.
2. 02İlaç & Fizik Tedavi: Ağrı kesici/kas gevşetici, elektrik akımı ve sıcak uygulamalarla ağrı azaltılır.
3. 03Splint & Takip: Gece plağı (splint) uygulanır, düzenli kontrol ve çene egzersizleriyle takip edilir.

Çene Eklemi Rahatsızlığının Belirtileri

Çene eklemi rahatsızlığının belirtileri çenede ve çevresindeki yapılarda ağrı, baş ağrısı, kulak ağrısı, eklemde klik, patlama ya da sürtünme sesi ve çene hareketlerinde kısıtlılıktır; BMJ'de yayımlanan 2023 klinik uygulama kılavuzu temporomandibular düzensizliği (TMD) bu tabloyla tanımlar ve erişkinlerin %6-9'unu etkilediğini bildirir (PubMed 38101929). Kılavuzun önerileri en az üç ay süren ağrı içindir, akut ağrıyı kapsamaz (PubMed 38101929).

Kulak çevresindeki şikayetler sık görülür. Sekiz çalışmayı birleştiren meta-analizde TMD tanılı erişkinlerde en sık kulak belirtisi kulakta dolgunluk hissi (%74,8) olmuş; bunu kulak ağrısı (%55,1), çınlama (%52,1), baş dönmesi (%40,8) ve işitme kaybı (%38,9) izlemiştir (PubMed 27511214).

Eklem içi tanılar da yaygındır. Genel toplumda yapılan 21 çalışmalık meta-analizde çene eklemi kaynaklı düzensizlikler erişkin ve yaşlılarda %31,1, çocuk ve ergenlerde %11,3 oranında bulunmuş; en sık tanı, ağız hareketi sırasında yerine dönen disk kayması anlamına gelen redüksiyonlu disk deplasmanı olmuştur (erişkinde %25,9) (PubMed 33409693, 39282765). Belirtiler muayenede birlikte değerlendirilir ve ağrının kas kaynaklı mı eklem kaynaklı mı olduğu bu değerlendirmeyle ayrılır.

Çene Eklemi Rahatsızlığının Nedenleri

Çene eklemi rahatsızlığı çok etkenli bir sorundur; çene yaralanması, diş sıkma gibi çene alışkanlıkları, uyku kalitesi, eşlik eden sağlık sorunları ve stresin ağrıya etkisi birlikte rol oynar (PubMed 27339423, 30883525). En geniş ileriye dönük kanıt ABD'deki OPPERA çalışmasından gelir. Bu çalışmada başlangıçta TMD'si olmayan 3.258 erişkin izlenmiş ve katılımcıların her yıl %4'ünde klinik olarak doğrulanmış TMD gelişmiştir (PubMed 27339423).

Bu çalışmada yeni TMD'yi en güçlü öngören etkenler eşlik eden sağlık sorunları ve ağrısız ağız-yüz belirtileri olmuştur. Diş sıkma gibi çene alışkanlıklarının hastanın kendi bildirimi, muayenede saptanan bulgudan çok daha güçlü bir öngörücü çıkmış; uyku kalitesinin bozulması da TMD başlangıcından önce gelmiştir. Genetik tarafta 300 gen incelenmiş; 6 gen varyantı kronik TMD için risk etkeni, 6 varyant da TMD'nin ara özellikleriyle ilişkili bulunmuştur (PubMed 27339423).

Çene yaralanması ayrı bir risk etkenidir. Aynı kohortta çene yaralanması yaşayanlarda yıllık TMD görülme oranı %5,37, yaşamayanlarda %3,44 olmuş; yaralanmanın zamanlaması hesaba katıldığında risk oranı 3,94 bulunmuştur (PubMed 30883525). Yaralanmaların %80'i esneme ya da ağzı uzun süre açık tutma gibi iç kaynaklı nedenlerle olmuş ve risk iç ve dış kaynaklı yaralanmalarda benzer çıkmıştır (PubMed 30883525).

Çene Eklemi Teşhisinde Muayene, Panoramik Röntgen, Tomografi ve MR

Çene eklemi rahatsızlığının teşhisi klinik muayeneyle konur; görüntüleme, muayenenin cevaplayamadığı soru için istenir. Uluslararası DC/TMD ölçütleri ağrı kaynaklı TMD için doğrulanmıştır; duyarlılık en az 0,86, özgüllük en az 0,98, muayeneciler arası uyum kappa en az 0,85'tir (PubMed 24482784). Eklem içi bozukluklardan yalnız biri için ölçütler doğrulanmış (duyarlılık 0,80, özgüllük 0,97), diğerlerinin klinik ölçütleri tanı için yeterli geçerlilikte bulunmamış ve tarama amacıyla kullanılır (PubMed 24482784).

Panoramik röntgen eklemdeki kemik değişikliklerini yakalamada sınırlıdır. 16 çalışmayı değerlendiren 2023 sistematik derlemesi, panoramik röntgenin dejeneratif eklem hastalığını saptama doğruluğunu düşük bulmuş, klinik muayeneyle birlikte ilk inceleme olarak kullanılabileceğini ve konik ışınlı bilgisayarlı tomografinin (KIBT) belirgin klinik ya da radyografik bulgu varken istenmesini önermiştir (PubMed 37821655). KIBT eklemdeki kemik defektlerini saptamada sekiz çalışmalık meta-analizde birleşik duyarlılık 0,67 ve özgüllük 0,87 göstermiştir (PubMed 27708375).

MR, eklem diskini ve çevresindeki yumuşak dokuyu gösteren yöntemdir; diskin konumu ağız kapalı ve açık pozisyonlarda incelenir, eklemdeki sıvı birikimi ve kemik ödemi de görülür (PubMed 25252468). Tomografi ve MR'ın tedavi kararını nasıl değiştirdiğini ölçen çalışma 2011 tarihli sistematik derlemede bulunamamış, yazarlar kesitsel görüntülemenin dikkatle istenmesini önermiştir (PubMed 20678103).

Çene MR Nasıl Çekilir

Çene MR'ında iki eklem ağız kapalı, açık ve en geniş açık konumda taranır; bu konumların çekim boyunca sabit kalması için MR uyumlu bir ağız açıcı kullanılır (PubMed 37568437). Akrilikten üretilen ve 1 mm aralıklı çentikler taşıyan bir ağız açıcı 200 incelemede kullanılmış, hiçbirinde görüntüyü bozan artefakt oluşturmamıştır (PubMed 37568437). İnceleme 1,5 tesla güçte cihaz gerektirir (PubMed 16133403).

Çene Eklemi Tedavisinde Kullanılan Yöntemler

İlaç Tedavisi

Çene eklemi hastalıklarının tedavisi sürecinde ilaç tedavisi sıklıkla tercih edilir. Ağrı kesici ve kas gevşeticiler hastanın genel konforunu optimize edebilir. Doktorun reçete ettiği bu ilaçların belirli bir süre boyunca düzenli olarak kullanılması gerekir. Bu sayede hastanın kasları gevşer, ağrıları hafifler ve genel yaşam kalitesi artar.

Fizik Tedavi

Çene eklemi hastalıklarının tedavisindeki en önemli yöntemlerden biri fizik tedavidir. Elektrik akımları, yüzeysel ve derin doku ısıtıcıları kullanılır. Bu sayede kas ağrılarını azaltmak, kas spazmlarını hafifletmek, kısalmış dokuları ve kasları germek mümkün olur. Genel ağrının ve rahatsızlığın hafifletilmesi sayesinde çene ekleminin normal işlevine dönmesi sağlanabilir.

Soğuk Tedavi

Soğuk tedavi genellikle travma ya da ameliyat sonrası çene eklemi hastalıklarının tedavisinde en etkili yöntemlerden biridir. Soğuk tedaviyle çene bölgesindeki şişliği ve ağrıyı azaltmak mümkün olabilir. Bu sayede hızlı bir iyileşme süreci teşvik edilebilir.

Eklem İçine Enjeksiyon

Bazı durumlarda çene eklemi hastalıklarını tedavi etme amacıyla eklem içine enjeksiyon yapılması gerekebilir. Bu tür durumlarda, ağrı kesici maddeler doğrudan eklem içine enjekte edilmesi ya da eklem düzensizliği arttıysa eklem kayganlığını artıracak maddelerin enjekte edilmesi söz konusu olabilir.

Splint Tedavisi

Çene eklemi tedavisinde en çok tercih edilen yöntemlerden bir diğeri splint tedavisidir. Diskin yer değiştirdiği hastalarda diskin normal konuma getirilmesi amacıyla ağız içerisine disk yerleştirilmesi söz konusu olur. Splint tedavisinin kasları gevşetme, kapanış bozukluklarını düzeltme ve diş gıcırdatma durumlarında fonksiyon bozukluklarını minimize etme amacıyla uygulanması da mümkündür.

Manipülasyon

Manipülasyon yöntemi kapsamında çene eklemi elle normal konuma getirilir. Ağız açıklığının kısıtlandığı durumlarda normal hareket açıklığını sağlamak için bu yöntemden faydalanılabilir. Manipülasyon çene eklemi hastalıklarının tedavisi amacıyla tercih edilebilecek etkili yöntemlerden biridir.

Çene Çıkması ve Tedavisi

Çene çıkması, alt çenenin eklem başının (kondil) eklem yuvasındaki normal yerinden ayrılmasıdır (PubMed 21676208). Literatür akut, uzamış ve tekrarlayan çıkıkları ayrı ele alır. 79 yayını inceleyen sistematik derlemede 79 akut, 35 uzamış ve 311 tekrarlayan çıkık vakası derlenmiş, nedenin %60 oranında travma olduğu ve yalnız 4 vakanın tek taraflı olduğu bildirilmiştir (PubMed 21676208).

Akut çene çıkığında ilk tedavi eklem başının hekim tarafından elle yerine oturtulmasıdır. Randomize çalışmaları tarayan 2020 tarihli sistematik derlemede 185 hastayı kapsayan üç çalışma akut çıkığın elle yerine oturtulmasını incelemiştir (PubMed 31729577).

Çıkık tekrarlıyorsa önce az girişimli yöntemler denenir. Aynı derlemede hastanın kendi kanının eklem boşluğuna ve kapsül çevresine enjekte edilmesi, çenelerin kısa süre sabitlenmesiyle birlikte uygulandığında, tekrarlayan çıkıkta bilimsel desteği en güçlü yöntem olarak değerlendirilmiştir (PubMed 31729577). 2006-2016 yayınlarını derleyen başka bir sistematik derlemede kan enjeksiyonunun 12 aydaki başarısı %80 bulunmuş; disk plikasyonu, eminoplasti ve eminektomi gibi cerrahi yöntemler benzer başarı göstermekle birlikte hasta sayıları sınırlı kalmıştır (PubMed 30729355). Açık cerrahiyi inceleyen 23 makalenin tamamı düşük kanıt düzeyinde sınıflanmıştır (PubMed 28372991). Akut ve tekrarlayan çıkıkları birlikte derleyen çalışmanın yazarı da daha girişimsel yöntemlere geçmeden önce konservatif yolların kullanılmasını önerir (PubMed 21676208).

Çene Eklemi Tedavisinde Süreç ve Beklenen Faydalar

Çene Eklemi Tedavisi Ne Kadar Sürer?

Çene eklemi tedavisinin ne kadar süreceği, hasta özelinde tedavi edilmek istenen sorunun türüne, derecesine ve tercih edilen tedavi yöntemine bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Genel olarak çene eklemi tedavisinin 3 ay ila 1 yıl arasında sürebileceği söylenebilir. Çene eklemi tedavisinin ne kadar süreceği; hasta özelinde muayenenin uygulanması, sorunun teşhis edilmesi ve tedavinin planlanması ile belirlenebilir. Ayrıca hastanın diş hekiminin tavsiyelerine ne kadar uyduğu ve uygulanan tedaviye ne şekilde cevap verdiğine bağlı olarak değişiklik gösterebilir.

Çene Eklemi Tedavisi Kimlere Uygulanır?

Çene eklemi tedavisi temel olarak çene eklemi rahatsızlıklarından şikayetçi olan kişilere uygulanabilir. Bu sayede; çene eklemi hastalıklarının neden olduğu semptomlar hafifletilebilir ve hastanın yaşam kalitesi optimize edilebilir. Çene eklemi tedavisinden optimum fayda sağlamak için alanında uzman ve deneyimli diş hekimlerine başvurulmalıdır.

Çene Eklemi Tedavisinin Avantajları

• Çene eklemi tedavisi çene ağrısı, baş ağrısı, kulak ağrısı ve boyun ağrısı gibi rahatsızlıkların giderilmesini sağlayabilir. Doğru planlanan ve uygulanan çene eklemi tedavisiyle bu ağrıların azalılması ya da tamamen ortadan kaldırılması mümkün olabilir.
• Çene eklemi sorunlarının çiğneme fonksiyonunu etkilemesi riski vardır. Çene eklemi tedavisi çiğneme fonksiyonlarını yeniden düzelterek gıdaların daha kolay çiğnenmesini sağlar.
• Çene eklemi sorunları nedeniyle dişlerde meydana gelen aşınmayı azaltarak dişlerin daha uzun süre dayanmasını destekler.
• Çene eklemi sorunlarının yüzde neden olduğu asimetriyi ortadan kaldırabilir.
• Çene eklemi sorunlarının yol açtığı uyku apnesi semptomlarını azaltarak uyku kalitesini artırabilir.
• Çene eklemi sorunlarının giderilmesi yoluyla genel sağlık durumu da optimize edilir.

Çene Eklemi Tedavisi Sonrası ve Tedavi Planı

Çene Eklemi Tedavisi Sonrası Dikkat Edilmesi Gerekenler

Çene eklemi tedavisinden sonra gerek daha hızlı bir iyileşme süreci yaşanması gerek tekrarlayan sorunların önlenmesi için dikkat edilmesi gereken bazı önemli noktalar vardır. Bunların başında beslenme gelir. Çene eklemi tedavisinin ardından hastalar beslenme programında yumuşak ve çiğnemesi kolay gıdalara yer vermelidir. Sert gıdalar ve büyük lokmalar tüketmemeye özen gösterilmelidir. Bunun için gıdaları küçük parçalara ayırmak, yavaşça ve iyice çiğnemek önemlidir. Ayrıca asitli ve baharatlı yiyecek ve içeceklerden uzak durmaya, bolca su tüketmeye özen gösterilmelidir.

Dişler her gün en az iki kez yumuşak kıllı bir diş fırçası ve florürlü diş fırçasıyla fırçalanmalı, düzenli olarak diş ipi kullanılmalıdır. Rutin diş hekimi kontrolleri de aksatılmamalıdır. Diş hekiminin verdiği çene egzersizleri düzenli olarak yapılmalıdır. Ancak egzersizler gereğinden fazla yapılmamalı ve ağrı hissedilmesi durumunda ara verilmelidir.

Bunların yanı sıra eklem sağlığının korunması için sakız çiğnememeye, tırnakları yememeye, uyku sırasında diş sıkma ya da diş gıcırdatma sorunu yaşanıyorsa gece plağı kullanmaya özen gösterilmelidir. Diğer bir önemli konu da, stresten uzak durmak ve stres yönetimi tekniklerini öğrenmektir.

Hastaların gerek çene tedavisi sırasında gerek sonrasında diş hekimi önerilerine eksiksiz bir şekilde uyması, hızlı ve sağlıklı bir iyileşme süreci yaşanması açısından önemlidir. Ayrıca bu sayede çene eklemi rahatsızlıklarının tekrarlamasını önlemek mümkündür.

Tedavi Planını Neler Belirler?

Çene eklemi rahatsızlıkları farklı yaş gruplarındaki kadın ve erkeklerde sıklıkla görülür. Çene eklemi tedavisinin planı diğer tüm diş hekimliği prosedürleri gibi belirli etkenlere bağlı olarak değişiklik gösterebilir.

Çene eklemi tedavisinin planı hasta özelinde uygulanan tedavinin türüne, tedavi sırasında kullanılan ekipmanlara ve tedaviyi gerçekleştiren diş hekiminin deneyimine göre değişiklik gösterebilir.