Diş Eti Grefti Nedir? Türleri ve İyileşme Süreci

Diş Eti Grefti Nedir ve Hangi Durumda Gerekir

Diş eti grefti, açıkta kalan kök yüzeyini örtmek, diş etini kalınlaştırmak ya da dişin çevresindeki sert ve keratinize diş eti bandını genişletmek için ağız içinden alınan bir doku parçasının ya da hazır bir doku matrisinin ilgili bölgeye dikildiği periodontal cerrahidir. Halk arasında "diş eti nakli" ya da "damaktan et alıp diş eti yapmak" diye anlatılan işlem budur. Cochrane derlemesi diş eti çekilmesini, diş eti kenarının mine ile kökün birleştiği sınırın altına inmesi ve kök yüzeyinin ağza açılması olarak tanımlar; bu durum sıklıkla estetik bozulmayla birlikte görülür (PubMed 30277568).

Diş eti çekilmesi seyrek bir durum değil. 15 toplum çalışmasında 37.460 katılımcıyı birleştiren meta-analizde birleşik yaygınlık %78,16 bulundu; yazarlar çalışmalar arasındaki farkın büyük, kanıtın kesinliğinin çok düşük olduğunu not etti (PubMed 35735236). Bu yüzden çekilmesi olan her kişi greft adayı sayılmaz. Grefti gündeme getiren şey çekilmenin ilerlemesi, kökte hassasiyet, estetik kaygı ve dişin çevresinde keratinize doku bandının yetersiz kalmasıdır.

İlerleme riski ölçülmüş bir konudur. Kök örtme ya da diş eti güçlendirme yapılmadan en az 24 ay izlenen hastaları inceleyen derlemede, başlangıç ve izlem verisi bulunan 1.647 çekilme bölgesinin %78,1'inde çekilme derinliği arttı ve izlenen hastalarda yeni çekilme bölgelerinin sayısı %79,3 çoğaldı (PubMed 26878749). Bu veri ağız hijyeni iyi olan bireylerden geldiği için fırçalamayı düzeltmek tek başına yetmeyebilir. Çekilmenin nedenleri ve cerrahi dışı seçenekler diş eti çekilmesi yazımızda, ameliyatın hangi bulguda planlandığı diş eti ameliyatı ne zaman gerekir yazımızda anlatılıyor.

Diş Eti Grefti Türleri: Serbest Greft, Bağ Dokusu Grefti ve Matrisler

Diş eti grefti üç ana türe ayrılır: damaktan yüzey epiteliyle birlikte alınan serbest diş eti grefti, damağın iç tabakasından alınan bağ dokusu grefti ve hastanın kendi dokusu yerine kullanılan hazır matrisler. Hangisinin seçileceği, hedefin kökü örtmek mi yoksa keratinize doku bandını genişletmek mi olduğuna göre değişir. Kök örtme hedefleniyorsa çoğunlukla bağ dokusu grefti, yalnız keratinize bandın genişletilmesi gerekiyorsa serbest diş eti grefti öne çıkar.

Serbest diş eti grefti en çok kökü örtme amacı olmayan işlemlerde, keratinize dokuyu artırmak için kullanılır. 105 randomize çalışmalık ağ meta-analizinde bu grupta serbest greft, diş eti kapağının kök ucuna doğru kaydırıldığı tek başına flep işlemine (apikale kaydırılan flep) göre anlamlı olarak daha fazla keratinize doku sağladı (PubMed 32392401). Bilinen dezavantajı büzülmedir; bir randomize çalışmanın yazarları belirgin doku büzülmesini yöntemin başlıca dezavantajlarından biri sayıyor (PubMed 40237912). 30 greftin izlendiği bir çalışmada büzülme ilk ayda, 1. ay ile 3. ay arasına göre daha belirgindi (PubMed 28955540). Bu greft damakta yüzeyi açık bir yara da bırakır.

Bağ dokusu grefti damağın yüzey tabakasının altından alınır ve çekilme bölgesinde ya kökün üzerine kaydırılan bir flebin ya da diş etinin altından açılan bir tünelin içine yerleştirilir. Amerikan Periodontoloji Akademisi çalıştayı için hazırlanan derlemede 2.456 olası çalışmadan 234'ü incelendi ve bağ dokusu grefti temelli işlemler ortalama ve tam kök örtme oranlarıyla en iyi sonuçları verdi (PubMed 25644302). Tünel ile kaydırılan flebi karşılaştıran ve 14 makaleyi meta-analize alan derlemede, bağ dokusu greftiyle birlikte kullanılan tünel tekniği bir karşılaştırma grubunda daha yüksek ortalama kök örtme gösterdi (PubMed 39590391). Damaktan epiteliyle alınıp ağız dışında epiteli temizlenen greft de bir seçenektir; 5 randomize çalışmada bu yöntemin 12 aylık sonuçları bağ dokusu greftine benzer bulundu (PubMed 40818139).

Hazır matrisler iki türdür: hücrelerinden arındırılmış bağışçı deri dokusu olan aselüler dermal matris ve hayvan kaynaklı, yani ksenojenik kollajen matris. İkisi de damaktan doku alınmasını gerektirmez. Cochrane derlemesi, bağ dokusu greftine en yakın sonucu veren doku yerine geçen materyalin aselüler dermal matris olabileceğine dair zayıf kanıt bildiriyor (PubMed 30277568). Bu tekniklerin klinikte nasıl planlandığı diş eti cerrahisi sayfasında yer alıyor.

Damaktan Alınan Greft mi Hazır Matris mi: Sonuçların Karşılaştırması

Kişinin kendi damağından alınan greft, hazır matrislere göre daha öngörülebilir sonuç verir; matris ise damakta ikinci bir yara açmamanın karşılığında bazı ölçütlerde geride kalır. 105 randomize çalışmayı ve 3.539 tedavi edilmiş çekilmeyi kapsayan ağ meta-analizinde aselüler dermal matris, kollajen matris ve bağ dokusu greftinin hepsi diş eti kalınlığını tek başına flebe göre artırdı; kök örtme işlemlerinde keratinize doku ise yalnız bağ dokusu grefti ya da aselüler dermal matrisle anlamlı arttı (PubMed 32392401). Kişinin kendi dokusu iki ölçütte de bütün karşılaştırmalarda üstündü (PubMed 32392401).

Aselüler dermal matrisi bağ dokusu greftiyle karşılaştıran 24 randomize çalışmada, 587 hasta ve 1.315 çekilme bölgesinde kök örtme yüzdesinde anlamlı fark bulunmadı; bağ dokusu greftinde keratinize doku bandı daha çok genişledi (PubMed 35927781). Birden çok dişte çekilmesi olan hastalarda ksenojenik kollajen matrisi bağ dokusu greftiyle karşılaştıran 10 randomize çalışmada iki yöntem 6. ayda farksızdı (PubMed 37898589). 12. ayda sonuçlar bağ dokusu grefti lehine döndü ve tam kök örtme bağ dokusu greftinde iki ölçüm zamanında da daha sıktı (PubMed 37898589).

Matrisin kazancı hasta konforunda görülür. 228 hastada yapılan bir çalışmada kişinin kendi dokusu yerine aselüler dermal matris kullanıldığında şişlik ve kanama olasılığı anlamlı biçimde azaldı (PubMed 17209793). Kökteki sızlama bakımından fark çıkmadı: kollajen matris ile bağ dokusu grefti arasında dentin hassasiyetinde 6. ve 12. aylarda anlamlı fark yoktu (PubMed 37898589). Çekilmeye bağlı hassasiyetin evde ve klinikte nasıl ele alındığı diş hassasiyeti yazımızda anlatılıyor.

Diş Eti Grefti Sonrası İyileşme Süreci

Diş eti grefti sonrasında yüzeydeki yara 7-14 günde kapanır, en zor dönem ise damakta ilk üç gündür (PubMed 24641001, 41466478). Diş çevresindeki yumuşak doku iyileşmesini inceleyen derlemeye göre cerrahi sonrası epitel iyileşmesi 7-14 gün içinde tamamlanıyor, kök yüzeyi ile yumuşak doku arasındaki birleşme yaklaşık 14. günde yapısal bütünlüğe ulaşıyor (PubMed 24641001).

Damaktan doku alınan bölgeyi inceleyen 68 çalışmalık sistematik derlemede ağrı ilk üç günde en belirgindi ve sonra giderek azaldı (PubMed 41466478). Kanama, yanma hissi, duyu değişikliği ve beslenme alışkanlığındaki değişiklik de bildirilen yakınmalar arasındaydı (PubMed 41466478). Greft türü bu tabloyu değiştirir. 75 serbest greft ve 256 bağ dokusu grefti işleminin izlendiği çalışmada serbest greft yapılanlarda ameliyat sonrası ağrı ve kanama olasılığı üç kat yüksekti; işlem süresi uzadıkça ağrı ve şişlik de arttı (PubMed 17209793). Daha küçük bir karşılaştırmada damak ağrısı 3. günde serbest greftte daha sık bildirildi, 3. haftada iki grup arasında fark kalmadı (PubMed 18315424).

Damak yarasının üzerine konan örtüler ve iyileştirici ajanlar bu dönemi hafifletebiliyor. 84 yayını inceleyen ağ meta-analizinde değerlendirilen bütün ajanlar kendiliğinden iyileşmeye göre ağrı kontrolünü ve yara iyileşmesini iyileştirdi; ağrıyı her dönemde en çok azaltan lökosit ve trombositten zengin fibrin (L-PRF) oldu (PubMed 38315151). Hangi örtünün kullanılacağı, dikişlerin ne zaman alınacağı, ilk günlerde ne yenip içileceği ve ağrı kesici kullanımı hekimin yazılı talimatıyla belirlenir. Artan şişlik ya da iltihaplı akıntı fark edilirse kontrol günü beklenmeden hekime başvurulur.

Greftin Tutması ve Kalıcılığını Etkileyen Etkenler

Diş eti greftiyle kazanılan örtmenin büyük kısmı uzun yıllar korunabiliyor, ama tam örtme zamanla azalabiliyor; sigara ve başlangıçtaki çekilmenin büyüklüğü sonucu etkileyen başlıca etkenler arasında. 1987-1996 arasında bağ dokusu greftiyle tedavi edilen 102 kişide 221 çekilme bölgesi 27 yıla kadar izlendi; tam kök örtme 1. yılda %88,7, 11. yılda %59,8, 21. yılda %44,4, 27. yılda %51,9 ölçüldü (PubMed 37794814). Çekilme derinliğindeki azalma ise 27. yılda %81,7 düzeyindeydi ve başlangıçta çekilme alanı geniş olan bölgelerde sonuç daha zayıf çıktı (PubMed 37794814).

Sigara greftin sonucunu belirgin biçimde düşürür. 12 çalışmada 181 sigara içen ve 162 içmeyen hastayı karşılaştıran güncel derlemede, günde 10 ve üzeri sigara içenlerde bağ dokusu grefti ile kaydırılan flep sonrası ortalama kök örtme 22,04 puan düşük kaldı; içmeyenlerde tam kök örtme görülme olasılığı 4,12 kat yüksekti (PubMed 39138953). Sigara içenlerde ameliyat sonrası şişlik olasılığı da üç kat yüksek bulundu (PubMed 17209793).

Greft türü de tam örtme olasılığını etkiler; birden çok dişteki çekilmede tam kök örtme bağ dokusu greftinde kollajen matrise göre daha sıktı (PubMed 37898589). Kökü tam örtmeyen bir sonuç tek başına başarısızlık sayılmaz, çünkü çekilme derinliği azalmış ve keratinize doku artmış olabilir. Hekim kalan çekilmeyi kontrol muayenesinde ölçerek değerlendirir. Diş eti çizgisinin gülüşteki görünümü de hedefse greft, pembe diş estetiği planıyla birlikte ele alınabilir.