Diş Taşı Temizliği (Detertraj)

Detertraj ile Ne Temizlenir

Detertraj, halk arasındaki adıyla diş taşı temizliği, diş yüzeyine yapışmış sertleşmiş birikimin muayenehanede alınmasıdır. White'ın derlemesine göre diş taşı, kalsiyum fosfat tuzları çökmüş bir plak tabakasıdır, yüzeyi canlı plakla kaplıdır ve dünyada yetişkinlerin çoğunda hem diş eti üstünde hem altında görülür (PubMed 9395117). Sertleşen birikim fırçanın kıllarıyla ya da diş ipiyle yerinden kalkmaz.

Birikimin hızını ve miktarını aynı derleme birçok etkene bağlar; ağız bakımı, diş hekimine erişim, beslenme, yaş, son temizlikten geçen süre, genel hastalıklar ve reçeteli ilaçlar bunların arasındadır (PubMed 9395117). Düzenli bakım yapılan toplumlarda diş eti üstü taşın tükürük bezlerinin ağzına bakan yüzeylerde toplandığı bildirilir (PubMed 9395117). Pratikte bu, alt kesici dişlerin arka yüzü ve üst büyük azıların yanağa bakan yüzü demektir.

Diş eti çizgisindeki taş dokuyu tahriş eder ve fırçalarken kanamayla birlikte görülebilir. Diş eti altındaki taşı ise hasta göremez; sondalama ya da röntgen gerekir. Bu yüzden ağrı olmasa da düzenli kontrol, birikimi büyümeden yakalamayı sağlar. Taşın oluşumu ve evde yapılabilecekler diş taşı nasıl temizlenir yazısında anlatılıyor.

Temizlik Seansında Neler Yapılır

Seans kısa bir değerlendirmeyle açılır. Hekim her dişin çevresinde kanama olup olmadığına ve cep derinliğine bakar; diş eti altına inen taştan şüphelenirse röntgen ister. Bu bulgular temizliğin tek seansta mı yoksa bölüm bölüm mü yapılacağını belirler.

Taşın kendisi önce ultrasonik uçla kırılır. Uç yüksek frekansta titreşir, ucundan akan su da kırılan parçaları uzaklaştırır. Küret denen el aletleri ucun giremediği dar aralıklarda ve diş eti cebinde işi bitirir. Bu iki yöntem karşılaştırılmıştır. Tunkel ve arkadaşlarının 27 makaleyi değerlendiren derlemesinde diş eti altı temizlikte ultrasonik ya da sonik aletlerle el aletleri arasında klinik fark bulunmamış, ultrasonik yöntem %36,6 daha az zaman almıştır (PubMed 12787208). Suvan ve arkadaşlarının daha yeni derlemesi de alet türünün periodontitis tedavisinin sonucunu değiştirmediğini göstermiştir (PubMed 31889320).

Seans cilayla kapanır. Cila yüzeydeki pürüzü ve lekeyi giderir; lastik kupa ve macunla ya da aşındırıcı olmayan tozu hava ve suyla püskürten cihazla yapılır. Mosdent'te bu iş için hava, su ve ince toz jetiyle çalışan AIRFLOW cihazı kullanılır. Birikim çok fazlaysa temizlik birkaç seansa bölünür ve seans sayısı ilk muayenede söylenir.

Mineye Etkisi ve İşlem Sonrası Hassasiyet

Temizlikte hedeflenen, birikimi diş yüzeyinden koparmaktır. Arefnia ve arkadaşları bu konuyu çekilmiş azı dişlerinde ölçmüş, 9 farklı alet ve cila birleşimini denemiştir (PubMed 33511822). Yalnız iki yöntem minede kayıp yaratmamıştır; bunlar aşındırıcı olmayan tozla yapılan hava ile cila ve buna lastik kupa cilasının eklendiği uygulamadır, iki grupta sement kaybı da 20 mikrometreyi geçmemiştir (PubMed 33511822). Ultrasonik ya da el aletiyle temizliğin ardından ayrıca cila yapmak yarar getirmemiş, sert dokuyu daha çok aşındırmıştır (PubMed 33511822). Bu sonuçlar laboratuvardan gelir ve ağızdaki uzun dönem etkiyi tek başına göstermez.

Temizlikten sonra hassasiyet görülebilir. Lin ve Gillam'ın derlemesine göre diş eti altını kapsayan cerrahi olmayan tedaviden bir gün sonra kök hassasiyeti sıklığı %62,5 ile %90 arasında bildirilmiş, bu oran bir hafta sonra yaklaşık %52,6 ile %55'e gerilemiştir (PubMed 23193405). Von Troil ve arkadaşlarının daha eski derlemesinde hassasiyetin şiddeti ilk 1-3 haftada artmış, ardından azalmıştır (PubMed 12787217). Bu dönemde yumuşak kıllı fırça ve hassas dişler için üretilmiş macun kullanılabilir; ağrı uzar ya da tek dişte yoğunlaşırsa kontrole gelmek gerekir.

İltihaplı diş etinde temizlik sırasında kanama olabilir. Kanama diş etindeki iltihabın işaretidir ve temizlikten sonra ev bakımıyla izlenir.

Temizlik Ne Sıklıkla Tekrarlanmalı

Temizliğin sıklığını diş etinin durumu ve kişisel risk belirler. Lamont ve arkadaşlarının Cochrane derlemesi, ağır periodontitisi olmayan ve düzenli kontrole giden yetişkinlerde iki randomize çalışmayı ve 1.711 katılımcıyı birleştirmiştir; altı ayda bir yapılan temizlik, planlı temizlik olmamasına kıyasla 2-3 yılda taş miktarını azaltmış, standartlaştırılmış ortalama fark -0,32 olmuştur (PubMed 30590875). Diş eti iltihabı, cep derinliği ve ağız sağlığına bağlı yaşam kalitesinde gruplar neredeyse ayrışmamış; altı aylık program on iki aylık programa göre taşı biraz daha azaltmıştır (PubMed 30590875).

Matthews ve Al-Waeli'nin hızlı derlemesi, diş eti hastalığı olmayan ya da erken evrede olan ve düzenli bakım alan yetişkinlerde rutin temizliğin klinik getirisinin sınırlı kalabileceğini, periodontitis hastalarında ise riske göre ayarlanmış aralıkların diş eti sağlığını koruduğunu yazar (PubMed 39382084). Periodontitis tedavisi tamamlanmış hastalarda destekleyici bakım araştırmaları 3-4 ayda bir yapılan mekanik temizlik üzerine kurulmuştur (PubMed 32060940).

Bir sonraki randevunun tarihi bu nedenle muayenedeki diş eti ölçümüyle birlikte konuşulur. Taşın hızlı biriktiği ya da diş eti hastalığı riski yüksek olan hastalarda aralık kısa tutulabilir; diş eti sağlıklı ve birikim yavaşsa aralık uzayabilir.

Tedavi Süreci

1. 01Muayene: Diş eti kanaması, cep derinliği ve taşın diş eti altına inip inmediği değerlendirilir; gerekirse röntgen çekilir.
2. 02Taşın Alınması: Ultrasonik uç sert birikimi titreşim ve su spreyiyle parçalar; el aletleri dar alanları ve diş eti altını tamamlar.
3. 03Cila: Yüzey polisaj macunu ya da aşındırıcı olmayan tozla hava ile cila (AIRFLOW) yapılarak pürüzsüzleştirilir.
4. 04Kontrol Aralığı: Bir sonraki temizlik tarihi diş eti bulgularına ve kişinin riskine göre birlikte belirlenir.

Rutin Temizlik ile Diş Eti Tedavisinin Ayrımı

Diş eti sağlıklıysa yapılan iş diş eti üstündeki taşın alınması ve cilalamadır. Ceplerin derinleştiği ve sondalamada kanadığı durumda kök yüzeyine kadar inen periodontal tedavi gerekir ve bu daha kapsamlı bir işlemdir. Avrupa Periodontoloji Federasyonu'nun S3 kılavuzu periodontitis tedavisini basamaklı kurar (PubMed 32383274). Sıra davranış değişikliği, diş eti üstü plak ve risk etkeni kontrolüyle başlar, diş eti üstü ve altı temizlikle sürer, gerekirse cerrahiye geçer ve kazanımı korumak için destekleyici periodontal bakımla devam eder (PubMed 32383274).

Suvan ve arkadaşlarının derlemesinde 9 çalışmanın verisine göre diş eti altı temizlikten 6-8 ay sonra cep derinliği ağırlıklı ortalama 1,4 mm azalmış, ceplerin %74'ünün kapandığı hesaplanmıştır (PubMed 31889320). Diş eti tedavisinin kapsamı diş eti tedavisi ve diş eti hastalıkları sayfalarında anlatılır.

Taş ile diş eti hastalığı arasındaki neden sonuç ilişkisi henüz netleşmemiştir. White'ın derlemesine göre diş eti altı taşın iltihabın nedeni mi sonucu mu olduğu bilinmiyor; taş en azından plağın yol açtığı doku hasarının alanını genişletebilir ve diş eti altındaki plak ile taşın kaldırılması periodontal tedavinin temel adımı olmayı sürdürür (PubMed 9395117).

Gebelikte, İmplantta ve Beyazlatma Öncesinde

Gebelik döneminde diş eti tedavisi randomize çalışmalarla araştırılmıştır. Iheozor-Ejiofor ve arkadaşlarının Cochrane derlemesi 7.161 gebe kadını kapsayan 15 randomize çalışmayı toplamış; yan etkiyi raporlayan çalışmaların hiçbirinde tedaviye bağlı yan etki görülmemiştir (PubMed 28605006). Aynı derleme diş eti sorunlarının gebelikte ağırlaşma eğiliminde olduğunu da belirtir (PubMed 28605006). Gebelik haftası ve kullanılan ilaçlar muayenede sorulur, randevu buna göre planlanır.

İmplant, köprü ya da sabit tam çene protezi olan hastalarda temizlik protezin altına ve implant boynuna yoğunlaşır. Derks ve Tomasi'nin 11 çalışmalık derlemesinde peri-implant mukozitin ağırlıklı ortalama yaygınlığı %43 bulunmuştur (PubMed 25495683). Vidalı protezlerde, örneğin tüm çene implant (All-on-4) tedavisinde, protez gerektiğinde sökülüp implantların çevresi temizlenir. Protezin altında kalan alan evde ara yüz fırçası ya da ağız duşuyla her gün temizlenir.

Temizlik dişin doğal rengini değiştirmez; taşla birlikte çay, kahve ve sigara lekelerini aldığı için dişler daha açık görünebilir. Dişin rengini açmak için ayrı bir işlem olan diş beyazlatma gerekir ve planlanıyorsa temizlikten sonra yapılır.