Diş Taşı Temizliği Nasıl Yapılır? Adımlar ve Sıklık

Diş Taşı, Sertleşmiş Diş Plağıdır

Diş taşı, diş yüzeyinde biriken plağın zamanla mineral kazanarak sertleşmesiyle oluşan birikimdir ve bir kez oluştuktan sonra fırça ya da diş ipiyle kaldırılamaz. Sarımsı ya da kahverengi, pürüzlü bir tabaka olarak en çok alt ön dişlerin iç yüzünde ve diş eti sınırında görülür. Tek başına bir görünüm sorunu gibi dursa da diş eti hastalıkları, ağız kokusu ve ilerleyen dönemde diş kaybıyla ilişkili bir tablonun parçasıdır.

Başlangıç noktası dental plaktır. Plak, bakteriler, tükürük proteinleri ve besin artıklarından oluşan yumuşak bir tabakadır ve her gün yeniden oluşur. Düzenli temizlenmediğinde tükürükteki kalsiyum ve fosfat mineralleriyle sertleşir. Diş taşı yetişkinlerin çoğunda diş eti üstünde ve altında bulunur; kalsiyum fosfat tuzlarıyla mineralize olmuş plaktır ve üzeri canlı bir plak tabakasıyla kaplıdır (PubMed 9395117). Bu dönüşüm bazı kişilerde 24 ila 72 saat gibi kısa bir sürede gerçekleşebilir. Ara yüz temizliğinin günlük bir iş olmasının nedeni budur.

Diş taşı oluştuktan sonra kendi kendini besleyen bir döngü kurar. Yüzeyi pürüzlüdür ve dişe sıkıca tutunur, bu pürüzlü yüzey yeni plağın daha kolay ve hızlı yapışmasına zemin hazırlar. Böylece temizlenmeyen bir alanda birikim her geçen hafta büyür. Diş eti hizasındaki taş diş etini tahriş eder, kanamaya ve kızarıklığa yol açar. Diş eti altına inen taş ise gözle görülmez ve çoğu zaman ancak muayenede ya da röntgende fark edilir. Bu yüzden ağızda bir şikayet olmadan da düzenli kontrol, diş taşını küçükken yakalamanın yoludur.

Diş Taşı Oluşumunu Hızlandıran Etkenler

Diş taşının ne kadar hızlı ve ne kadar çok oluşacağı kişiden kişiye değişir; aynı fırçalama alışkanlığı herkeste aynı sonucu vermez. Diş taşının miktarını ve yerini ağız hijyeni alışkanlıkları, profesyonel bakıma erişim, beslenme, yaş, etnik köken, son temizlikten bu yana geçen süre, sistemik hastalıklar ve kullanılan ilaçlar etkiler (PubMed 9395117).

Yetersiz ağız hijyeni ilk sırada gelir. Dişler günde iki kez fırçalanmadığında ve dişlerin arası temizlenmediğinde plak sertleşmeye zaman bulur. Tükürüğün yapısı da belirleyicidir; bazı kişilerin tükürüğü mineral açısından daha zengindir ve bu kişilerde plak daha çabuk taşa döner. Çapraşık ve düzensiz dizilmiş dişler, fırçanın ulaşamadığı köşeler bırakır. Ağız kuruluğunda tükürüğün doğal yıkama etkisi azalır. Sigara kullananlarda diş taşı daha hızlı ve yoğun birikir. Şeker ve karbonhidrat ağırlıklı beslenme, plak bakterileri için sürekli bir besin kaynağı sağlar.

Birikimin yeri de düzenli bakıma göre değişir. Düzenli ağız hijyeni uygulayan ve düzenli profesyonel bakım alan toplumlarda diş eti üstündeki taş, tükürük kanallarının açıldığı yüzeylere komşu alanlarla sınırlı kalır (PubMed 9395117). Bu yüzden diş taşı en sık alt ön dişlerin dil tarafında ve üst azı dişlerinin yanak tarafında görülür.

Uzun süre temizlenmeyen plak birden fazla dişi tek parça halinde kaplayabilir. Diş taşı köprüsü denen bu tablo genellikle uzun süreli ihmal, belirgin ağız kuruluğu, yoğun sigara kullanımı ve ilerlemiş diş eti hastalığıyla birlikte görülür. Bu kalınlıktaki bir birikim ancak klinikte, çoğu zaman birden fazla seansta temizlenir.

Klinikte Diş Taşı Temizliğinin Adımları

Diş taşı yalnız klinikte, profesyonel temizlikle güvenli biçimde kaldırılır. Bu işleme proflaksi ya da diş taşı temizliği (detertraj) denir ve birkaç adımdan oluşur.

İlk adım muayenedir. Diş hekimi taşın miktarını, diş eti altına inip inmediğini, diş etinin kanama durumunu ve cep derinliklerini değerlendirir; gerekirse röntgenle diş eti altını kontrol eder. Temizliğin kapsamı ve seans sayısı bu bulgulara göre belirlenir.

Ardından taş kaldırılır. Ultrasonik cihaz, yüksek frekanslı titreşimle sert birikimi parçalar ve ucundan çıkan su spreyiyle ortamdan uzaklaştırır. Kalın birikimlerde işin büyük kısmını bu cihaz görür. Küret ve scaler adı verilen el aletleri, ultrasonik ucun erişemediği dar alanlarda ve diş eti altında yüzeyi tek tek temizlemek için kullanılır. Gerekli durumlarda diş eti cepleri antibakteriyel bir solüsyonla yıkanır.

Son adım yüzeyin cilalanmasıdır. Polisaj macunuyla ya da toz püskürten hava ile cila (airflow) cihazıyla yüzey pürüzsüzleştirilir, böylece yeni plak daha yavaş tutunur. Gerekirse flor uygulanır.

Temizlik yönteminin diş dokusuna etkisi laboratuvarda ölçülmüştür. Çekilmiş dişler üzerinde toplam 9 tedavi grubunun karşılaştırıldığı bir çalışmada, aşındırıcı olmayan tozla hava ile cila, tek başına ya da lastik kupayla macun cilası eklenerek, minede kayıp yaratmayan iki yaklaşım oldu ve bu iki grupta sement kaybı 20 mikrometreyi aşmadı (PubMed 33511822). Aynı çalışmada taş temizliği tekniklerine ek cila eklemek yarar sağlamadı, sert dokuda daha fazla aşınmaya yol açtı (PubMed 33511822). Bu sonuçlar, tekniğin dişin durumuna göre seçilmesinin neden önemli olduğunu gösterir.

Evde Kazımanın Zararı ve Gargaranın Sınırı

Diş taşı evde temizlenemez. Mineralize olmuş birikim fırça, diş ipi ya da gargarayla kalkmaz ve evde kazımaya çalışmak diş minesine ve diş etine kalıcı zarar verebilir.

İnternette önerilen sirke, karbonat ve aktif kömür gibi yöntemler mineyi aşındırır. Çevrim içi satılan metal kazıyıcılar mineyi çizer, diş etini yaralar ve diş eti çekilmesine yol açabilir. Açılan küçük yaralar enfeksiyona kapı aralar, mevcut dolgular ve kaplamalar da bu aletlerle zarar görebilir. Bu yöntemlerin hiçbiri diş eti altındaki taşa ulaşamaz; oysa diş eti hastalığı açısından önem taşıyan birikim çoğu zaman oradadır. Güvenli temizlik; eğitim, büyütme sistemleri ve steril aletler gerektirir.

Gargara ve diş macunlarının da bir sınırı vardır. Mineralizasyon önleyici içerikler diş macunu ya da gargara içinde uygulanarak plağın sertleşmesini geciktirebilir ve birikimi günlük temizlikle alınabilecek yumuşak halde tutmaya yardım eder (PubMed 9395117). Bu ürünler zaten oluşmuş taşı çözmez. Bu nedenle gargara, günlük fırçalama ve ara yüz temizliğinin yanına eklenen bir yardımcıdır.

Diş taşı ile diş eti hastalığı arasındaki ilişki de sık sorulur. Diş eti altındaki taşın diş eti iltihabının nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu tam olarak bilinmiyor; araştırmalar en azından plağın yol açtığı dokusal hasarın alanını genişletebileceğini düşündürüyor (PubMed 9395117). Diş eti altındaki plak ve taşın temizlenmesi ise diş eti tedavisinin temel taşı olmayı sürdürüyor (PubMed 9395117). Yani diş taşı her zaman diş eti hastalığı anlamına gelmez, ama temizlenmediğinde bu riski büyütür. Diş eti altında sessizce oluşabildiği için düzenli kontroller önem taşır.

Temizlik Türleri, Kontrol Aralığı ve İşlem Sonrası

Temizliğin türü diş etinin durumuna göre seçilir. Sağlıklı diş etine sahip kişilerde rutin diş taşı temizliği, yani proflaksi uygulanır. Diş eti hastalığı olan kişilerde diş eti altını da kapsayan derin temizlik (küretaj, kök yüzeyi düzleştirme) gerekir. Daha önce diş eti tedavisi görmüş hastalarda ise 3 ila 4 ayda bir periodontal bakım planlanır, çünkü bu hastalarda birikim ve iltihap daha çabuk geri döner.

Sağlıklı yetişkinlerde rutin temizliğin ne kazandırdığı ölçülmüştür. Cochrane derlemesi, düzenli diş hekimi kontrolüne giden ve ileri diş eti hastalığı olmayan yetişkinlerde 1.711 katılımcılı iki randomize çalışmayı inceledi (PubMed 30590875). Planlı temizlik, planlı temizlik yapılmamasına göre iki ila üç yılda diş taşı miktarını azalttı; standartlaştırılmış ortalama fark altı ayda bir temizlikte -0,32, on iki ayda bir temizlikte -0,19 oldu (PubMed 30590875). Aynı sürede diş eti iltihabı ve cep derinliğinde ise gruplar arasında çok az fark bulundu ya da hiç fark bulunmadı (PubMed 30590875). Bu tablo, kontrol aralığının herkes için aynı olmadığını gösterir; diş eti sağlıklı olan kişide aralık, diş eti tedavisi görmüş hastadakinden farklı belirlenir.

İşlem genellikle konforludur ve taş miktarına göre tek ya da birkaç seansta tamamlanır. Sonrasında birkaç gün süren hafif hassasiyet beklenen bir tablodur ve kendiliğinden geçer. Bu dönemde ılık tuzlu suyla gargara yapılabilir, aşındırıcı diş macunlarından uzak durulur ve fırçalamaya yumuşak bir fırçayla devam edilir. Ağrı 24 saatten uzun sürerse, diş eti kanaması artarsa ya da bir dişte belirgin hassasiyet kalırsa diş hekimine başvurmak gerekir. Bir sonraki kontrol tarihi, muayenedeki diş eti bulgularına göre birlikte belirlenir.

Diş Taşı Temizliğinden Sonra Sigara

Diş taşı temizliğinden sonra sigara için kaç saat beklenmesi gerektiğini belirleyen bir kılavuz ya da çalışma bulunmuyor; bu işlemde diş çekimindeki gibi korunması gereken bir pıhtı oluşmaz. Çekim sonrasında sigaranın pıhtıya etkisi ayrı bir konudur ve diş çekiminden sonra sigara yazısında anlatılır. Diş taşı temizliğinde sigaranın ölçülmüş etkisi, temizliğin diş etine kazandırdığı iyileşmenin büyüklüğüyle ilgilidir.

Bu etki en açık biçimde diş eti hastalığı nedeniyle yapılan derin temizlikte ölçülmüştür. 17 çalışmayı birleştiren meta-analizde cerrahi olmayan diş eti tedavisinden sonra cep derinliğindeki azalma sigara içenlerde içmeyenlere göre 0,33 mm daha az, diş eti tutunma kazancı 0,20 mm daha az bulunmuştur (PubMed 33022758). Sigarayı bırakmanın etkisini inceleyen meta-analizde ise bırakanlarda diş eti hastalığının başlama ya da ilerleme riski hiç içmemiş olanlardan anlamlı farklı çıkmamış, sigara içenlerin riski bırakanlara göre yaklaşık %80 yüksek bulunmuştur (PubMed 30011036). Aynı derlemede tedaviden sonraki 12-24 ayda bırakanlarda cep derinliğinde 0,32 mm daha fazla azalma ölçülmüştür (PubMed 30011036).

Bu yüzden temizlik sonrası öneri ilk saatlere ait bir bekleme kuralından çok sigaranın kendisiyle ilgilidir. Cerrahi olmayan diş eti tedavisinde sigara bırakmayı inceleyen derleme, sigara içen hastaların diş eti tedavisinin bir parçası olarak bırakmaya yönlendirilmesini önermektedir (PubMed 23590649). Bu bulgular diş eti hastalığı nedeniyle yapılan derin temizlikten gelir; diş eti sağlıklı kişide yapılan rutin temizlikten sonra sigaranın etkisini ayrıca ölçen bir derleme bulunmuyor.