Diş Kaplamaları: Hangi Malzeme Hangi Duruma Uyar

Diş Kaplamasının Tanımı ve Kullanıldığı Durumlar

Diş kaplaması, hasar görmüş, renklenmiş ya da biçimi bozulmuş bir dişi çepeçevre örten sabit bir restorasyondur. Kaplama dişin görünen bölümünü dışarıdan sarar, onu hem örter hem de çiğneme sırasında gelen yükü dişin tamamına dağıtır. Bu yüzden görünümü düzeltmenin yanında zayıflamış bir dişi ayakta tutmak için de yapılır.

Kaplamanın gündeme geldiği durumlar birbirinden farklıdır. Kırılmış ya da çatlamış bir diş, dolgunun tutamayacağı kadar büyük madde kaybına uğramışsa kaplamayla korunur. Kanal tedavisi görmüş dişler zamanla kırılganlaşabilir ve arka bölgede çoğu zaman kaplamayla güçlendirilir. İleri derecede aşınmış dişler, beyazlatmayla açılmayan koyu renklenmeler ve biçim bozuklukları da kaplamanın alanına girer. Birden fazla ön dişin boyu, rengi ve formu birlikte değiştirilecekse kaplama bir gülüş tasarımı planının parçası olarak ele alınır.

Kaplama her renk ya da biçim sorununun ilk cevabı olmayabilir. Hafif renklenme beyazlatmayla, küçük bir kırık ya da aralık kompozit dolguyla, yalnız ön yüzeyi ilgilendiren bir sorun lamineyle çözülebilir. Kaplama dişin her yüzeyinden doku kaldırmayı gerektirdiği için hekim önce daha az doku harcayan bir seçeneğin yeterli olup olmadığına bakar. Bu seçimi, dişin ne kadar sağlam doku taşıdığı, hangi bölgede durduğu ve üzerine ne kadar çiğneme kuvveti geldiği belirler.

Kron ile Lamine Arasındaki Fark

Kron ile lamine aynı şey değildir ve bu ayrım hem ne kadar diş dokusu harcanacağını hem de hangi sorunun çözülebileceğini belirler. Kron dişi dört bir yandan ve üstten örter. Bunun için dişin her yüzeyinden, kaplamanın kalınlığı kadar doku aşındırılır. Karşılığında kron, büyük madde kaybı olan ya da kanal tedavisi görmüş bir dişi bütünüyle sarar ve güçlendirir.

Lamine kaplama, dişin yalnız ön yüzeyine yapıştırılan ince bir seramik yapraktır. Arka yüzeye ve çiğneme yüzeyine dokunulmaz, bu yüzden krona göre çok daha az diş dokusu kaldırılır. Lamine ön dişlerde renk, biçim, küçük kırıklar ve hafif aralıklar için kullanılır. Dişin yapısal olarak zayıf olduğu, büyük dolgu taşıdığı ya da ciddi bir kırık yaşadığı durumda lamine yeterli destek sağlamaz ve kron gündeme gelir.

İki yöntemin yapıştırma biçimi de farklıdır. Kron, dişe oturan bir kılıf gibi mekanik tutuculuktan da güç alır. Lamine ise büyük ölçüde minenin yüzeyine yapılan yapıştırmaya dayanır; bu nedenle sağlıklı bir mine yüzeyi lamine için önemlidir.

Pratikte ön dişlerde renk ve form sorunu olan, dişleri sağlam bir hasta için lamine daha az müdahaleli bir yoldur. Arka dişlerde ya da ağır hasarlı ön dişlerde ise kron, dişi bir bütün olarak koruyan seçenek olur.

Kaplama Malzemeleri ve Özellikleri

Kaplamalar farklı malzemelerden üretilir ve her malzeme dayanıklılık ile görünüm arasında farklı bir denge kurar.

Metal destekli porselende iç yapı metal bir iskelettir, üzeri diş renginde porselenle kaplanır. Metal ışığı geçirmediği için diş daha opak görünebilir ve diş eti zamanla çekilirse kaplama kenarında gri bir çizgi fark edilebilir. Porselen diş kaplamaları metal destekli ya da tam seramik olarak yapılabilir; tam seramikte metal iskelet yoktur.

Zirkonya, beyaz renkli ve dayanıklı bir seramiktir. Zirkonyum diş kaplamaları iki biçimde üretilir. Tabakalı zirkonyada zirkonya iskeletin üzerine estetik porselen eklenir. Monolitik zirkonyada kaplama tek bir bloktan frezelenir ve üstte kopabilecek ayrı bir porselen katmanı bulunmaz.

Lityum disilikat, bilinen ticari adıyla E-max, bir cam seramiktir. Işığı doğal mineye yakın biçimde geçirir ve ön dişlerde doğal bir görünüm için sık tercih edilir.

Feldspatik porselen de bir cam seramiktir ve ince, estetik restorasyonlarda kullanılır, ancak diğer seramiklere göre daha zayıftır. Kompozit ise dolgu malzemesinden yapılan ve tek seansta şekillendirilebilen bir çözümdür. Seramik kaplamalara göre daha az doku harcanabilir, ama zamanla renklenme ve aşınma gösterebilir ve daha sık yenileme gerektirebilir.

Malzemeye Göre Beş Yıllık Sağkalım

Yayımlanmış veriler, çağdaş kaplama malzemelerinin çoğunun beş yılda birbirine yakın bir sağkalım gösterdiğini ortaya koyuyor. 67 çalışmada 4.663 metal-seramik ve 9.434 tam seramik kronun toplandığı meta-analizde beş yıllık sağkalım metal-seramikte yüzde 94,7, lösit ya da lityum disilikat cam seramikte yüzde 96,6, yoğun sinterlenmiş zirkonyada yüzde 92,1 olarak hesaplanmıştır (PubMed 25842099). Aynı çalışmada cam infiltre alümina yüzde 94,6, yoğun sinterlenmiş alümina yüzde 96 sağkalıma ulaşmıştır (PubMed 25842099).

Bu analizde iki uyarı öne çıkıyordu. Feldspatik ve silika esaslı seramik kronlar arka bölgede anlamlı biçimde daha düşük sağkalım göstermiş, yazarlar bu malzemenin ön bölgeyle sınırlandırılmasını önermiştir (PubMed 25842099). Zirkonya kronlar ise üstteki seramiğin kırılması nedeniyle metal-seramikten daha sık kaybedilmiş ve anlamlı biçimde daha fazla tutuculuk kaybı yaşamıştır (PubMed 25842099).

Daha yeni bir derleme tabloyu güncellemiştir. 64 çalışmada 3.509 metal-seramik ve 8.051 tam seramik kron incelenmiş, beş yıllık sağkalım monolitik lityum disilikatta yüzde 98,5, tabakalı zirkonyada yüzde 97,3, metal-seramikte yüzde 97,1, monolitik zirkonyada yüzde 96,8 bulunmuştur (PubMed 41489982). Feldspatik ve silika esaslı seramik yüzde 90,4 ile yine alt sırada kalmıştır (PubMed 41489982). Aynı çalışmada monolitik lityum disilikat ve monolitik zirkonya kronlarda seramik kırığı ve kopma, üstü porselenle tabakalanmış seçeneklere göre anlamlı biçimde daha az görülmüştür.

Bu sayılar kaplamanın beş yıl sonra ağızda işlev görmeye devam edip etmediğini ölçer; o sürede hiç onarım gerekmediği anlamına gelmez. Malzemeler arasındaki fark küçük olduğu için seçimi çoğu zaman bölge, çiğneme yükü ve görünüm beklentisi belirler.

Zirkonya ve Cam Seramikte Uzun Dönem Veri

Beş yılın ötesine uzanan veri daha seyrektir ve aralıkları geniştir. Lityum disilikat tam kaplama restorasyonlara bakan ve 25 çalışmayı derleyen bir sistematik incelemede beş yıllık sağkalım yüzde 95 ile 100, on yıllık sağkalım yüzde 71,4 ile 100 aralığında bildirilmiştir (PubMed 36676719). Aynı derlemede üç üyeli köprüler, tek kronların anlamlı biçimde gerisinde kalmıştır.

Monolitik zirkonya kronlar için bilgisayar destekli üretimle yapılan restorasyonları inceleyen bir derleme 9 çalışma, 594 hasta ve 1.657 restorasyonu içeriyordu ve sağkalım yüzde 91 ile 100 arasında çıktı (PubMed 34615842). Ancak bu çalışmalarda ortalama izlem süresi yalnızca 1,07 yıldı ve çalışmalar arasındaki farklılık yüksekti (PubMed 34615842). Bu yüzden bu sonuç kısa dönemli bir iyi haber olarak okunmalıdır.

Zirkonya restorasyonlara ilişkin 66 çalışmayı birleştiren bir başka derlemede tek kronların on yıla kadar sağkalımı yüzde 92,9 ile 98,7 arasında bulunmuştur (PubMed 42575241). Aynı çalışmada tek kronlarda on yıllık biyolojik komplikasyon oranı yüzde 12,1, mekanik komplikasyon oranı yüzde 53,9 olarak raporlanmıştır (PubMed 42575241). En sık görülen biyolojik sorunlar ikincil çürük ile pulpa iltihabı ya da kök ucu iltihabı, en sık mekanik sorunlar ise porselen kopması ve yapıştırmanın çözülmesidir. Yazarlar kanıtın kesinliğini çok düşük olarak değerlendirmiştir.

Bu tablo bir kaplamanın uzun yıllar ağızda kalabileceğini, ama bu süre boyunca kontrol ve zaman zaman onarım gerektirebileceğini gösterir.

Kaplama Sürecinin Aşamaları

Kaplama tedavisi genellikle birkaç seansta tamamlanır ve her aşama bir öncekinin sonucuna göre ilerler. İlk seans muayene ve röntgenle başlar. Hekim dişin ne kadar sağlam doku taşıdığını, kökün ve diş etinin durumunu, varsa eski dolgunun altında çürük olup olmadığını değerlendirir. Kök ucunda iltihap ya da diş etinde kanama varsa bunlar kaplamadan önce tedavi edilir, çünkü ölçünün sağlıklı bir diş etinde alınması kaplama kenarının uyumunu belirler.

Hazırlık seansında diş lokal anestezi altında aşındırılır. Kronda aşındırma dişin her yüzeyini kapsar ve miktarı seçilen malzemenin gerektirdiği kalınlığa göre belirlenir. Lamine hazırlığında ise çoğu zaman yalnız ön yüzeyde sınırlı bir aşındırma yapılır. Ardından dijital tarayıcıyla ya da ölçü maddesiyle ölçü alınır, renk seçilir ve dişin korunması için geçici bir kaplama takılır.

Laboratuvar aşamasında kaplama kişiye özel olarak tasarlanır ve üretilir. Bir sonraki seansta kaplama ağızda prova edilir; hekim kenar uyumunu, karşı dişlerle temasını, rengi ve biçimi kontrol eder. Uyum onaylandığında kaplama kalıcı olarak yapıştırılır.

Kalıcı kaplama yapıştırıldıktan sonra birkaç gün sıcak ve soğuğa karşı hassasiyet hissedilebilir. Bu, aşındırılan diş yüzeyinin geçici tepkisidir ve genellikle zamanla azalır.

Kaplamanın Bakımı ve Olası Sorunlar

Kaplamanın kendisi çürümez, ama altındaki diş çürüyebilir ve bakımın odağı bu yüzden kaplama kenarıdır. Kaplamanın diş dokusuyla buluştuğu sınıra biriken plak temizlenmezse ikincil çürük başlar. Günde iki kez yumuşak bir fırça ve florlu macunla fırçalamak, diş ipi ya da ara yüz fırçasıyla kaplama kenarlarını temizlemek ve altı ayda bir kontrole gelmek kaplamanın bakım rutinidir.

Diş eti çekilmesi kaplamanın kenar uyumuyla ilişkilidir. Kenar diş etine uyumsuz oturursa ya da taşkın kalırsa sürekli bir tahriş oluşur ve diş eti bu bölgede geriler. Kaplama öncesi diş eti iltihabının tedavi edilmesi, ölçünün diş eti sağlıklıyken alınması ve düzenli kontrol bu riski azaltır.

Porselen kopmasını ve yapıştırmanın çözülmesini kolaylaştıran bilinen bir etken dişleri sıkma ve gıcırdatmadır. Bu alışkanlığı olan kişide kaplamaların korunması için bir gece plağı planlanır.

Kaplamadan sonra birkaç gün süren hassasiyet beklenen bir tablodur, ancak geçmeyen ya da giderek artan ağrı beklenen seyir değildir. Zirkonya kronlarda bildirilen biyolojik sorunlar arasında pulpa iltihabı ve kök ucu iltihabı da yer aldığı için böyle bir ağrı muayeneyle değerlendirilir. Kaplamada oynama, ısırırken tık sesi ya da kenarda kötü koku ve tat hissedilmesi de yapıştırmanın çözüldüğünü ya da kenarda çürük başladığını düşündürür ve beklemeden kontrol gerektirir.

Muayenede Malzeme Seçimini Belirleyen Bulgular

Hangi kaplamanın hangi dişe uyduğu, muayenede birkaç somut bulgunun birlikte okunmasıyla belli olur. İlk bulgu dişin bölgesidir. Ön dişlerde görünüm ön plandadır ve ışığı doğal mineye yakın geçiren cam seramik ya da lamine sık tercih edilir. Arka dişlerde çiğneme kuvveti büyüktür; feldspatik seramik bu bölgede daha düşük sağkalım gösterdiği için tercih edilmez, monolitik zirkonya, lityum disilikat ya da metal-seramik öne çıkar.

İkinci bulgu dişte kalan sağlam doku miktarıdır. Ön yüzeyi dışında sağlam bir diş lamineyle, büyük madde kaybı olan ya da kanal tedavisi görmüş bir diş kronla korunur. Üçüncü bulgu diş sıkma ve gıcırdatmadır. Bu durumda üstte kopabilecek bir porselen katmanı taşımayan monolitik tasarımlar ve gece plağı birlikte değerlendirilir.

Dördüncü bulgu diş eti sağlığıdır. Kanayan ya da iltihaplı bir diş etinde alınan ölçü kaplama kenarının uyumunu bozar; bu nedenle önce diş eti tedavi edilir. Beşinci bulgu, komşu dişlerin rengi ve ileride beyazlatma isteğidir. Beyazlatma seramiğin rengini değiştirmez, bu yüzden beyazlatma düşünülüyorsa önce o yapılır ve kaplamanın rengi yeni tona göre seçilir.

Bu bulgular netleştiğinde her malzemenin sizin dişiniz için ne anlama geldiği, kaç seans gerektirdiği ve ne tür bakım isteyeceği somut olarak konuşulabilir. Kararı hekimlerimiz muayene bulgularını ve sizin beklentinizi birlikte değerlendirerek verir.