Kanal Tedavisi: Aşamaları, Süresi ve Sonrasında Olanlar

Kanal Tedavisi Dişi Çekmeden Ağızda Tutmayı Amaçlar

Kanal tedavisi, dişin içindeki iltihaplı ya da ölmüş pulpa dokusunun çıkarılması, kök kanallarının temizlenip şekillendirilmesi ve kanalların gutta-perka ile doldurulması işlemidir. Amacı, enfeksiyonu dişin içinden temizleyip dişi çekmeden ağızda ve çiğnemede tutmaktır. Halk arasında dişin sinirinin alınması diye bilinir; işlemde sinirle birlikte damarları ve bağ dokusunu içeren pulpanın tamamı çıkarılır ve boşalan kanal sistemi kapatılır.

Pulpa, dişin ortasındaki odada ve köklerin içinden geçen ince kanallarda bulunur. Diş gelişirken mineyi ve dentini besleyen bu doku, derin çürük, darbe, çatlak, kırık ya da sızıntı yapan eski bir dolgu yoluyla bakteriyle karşılaştığında iltihaplanır. İltihap sert duvarlar arasında sıkıştığı için şiddetli ağrı yapabilir. Tedavi edilmezse doku ölür, enfeksiyon kök ucundan çene kemiğine ilerler ve kök ucunda apse oluşabilir.

Kanal tedavisi bu noktada dişi çekmeye alternatif olarak uygulanır. Enfekte doku çıkarıldığında ağrının kaynağı ortadan kalkar, kanallar kapatıldığında bakterinin yeniden yerleşeceği boşluk kalmaz. Tedavi edilen diş canlılığını yitirir, ama kök ve çevresindeki kemik yerinde kalır; diş dolgu ya da kaplamayla yeniden çiğneme yükünü taşır. Doğal dişin korunması komşu dişlerin boşluğa kaymasını ve çiğneme dengesinin bozulmasını önler; implant ya da köprü gibi eksik diş tedavilerine geçişi önler ya da uzun yıllar erteler.

Kanal Tedavisi Gerektirebilecek Belirtiler

Kanal tedavisine götüren tablo çoğu zaman ağrıyla başlar, ama ağrının niteliği önemlidir. Geceleri uykudan uyandıran, zonklayan, nabız gibi atan ağrı iltihabın pulpaya ilerlediğini düşündürür. Ağrı kendiliğinden başlıyor ve ağrı kesiciyle zor geçiyorsa pulpa büyük olasılıkla geri dönüşü olmayan biçimde etkilenmiştir.

Sıcak ya da soğuk karşısındaki hassasiyet de ipucu verir. Birkaç saniyede geçen kısa bir sızı çoğu zaman açıkta kalmış dentinden kaynaklanır. Sıcak bir içecekten sonra uzun süre devam eden ağrı ise pulpanın etkilendiğine işaret eder. Isırma ya da çiğneme sırasında ortaya çıkan ağrı, iltihabın kök ucuna ve çevresindeki dokulara ulaştığını düşündürebilir.

Diş eti üzerinde şişlik, sivilceye benzer bir kabarıklık ya da zaman zaman iltihap akıtan küçük bir delik (fistül) kök ucundaki enfeksiyonun ağız içine açıldığını gösterir. Darbe almış bir dişin zamanla griye ya da koyu renge dönmesi pulpanın öldüğüne işaret edebilir. Travma sonrası çatlak ya da kırık, pulpaya ulaştığında da kanal tedavisi gerekir.

Bazı hastalarda hiçbir belirti olmaz. Pulpa sessizce ölebilir ve enfeksiyon kök ucunda ağrısız ilerleyebilir. Bu durum çoğu zaman rutin muayenede çekilen röntgende, kök ucundaki koyu bir alan olarak fark edilir. Bu yüzden şikayet olmasa da düzenli kontrol, kanal tedavisi gerektiren dişlerin erken yakalanmasını sağlar. Kesin karar muayene, soğuk ve perküsyon testleri ile röntgen birlikte değerlendirilerek verilir.

Kanal Tedavisinin Aşamaları ve Süresi

Tedavi muayene ve röntgenle başlar. Dişin kaç kanalı olduğu, köklerin eğriliği ve kök ucunda enfeksiyon bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Ardından bölge lokal anestezi ile uyuşturulur; işlem sırasında hasta çoğunlukla yalnız basınç hisseder.

Dişin üst kısmında pulpa odasına ulaşmak için küçük bir giriş açılır. İltihaplı ya da ölmüş pulpa dokusu, kanal eğesi denen ince aletlerle ve döner alet sistemleriyle çıkarılır. Kanalların gerçek boyu apeks bulucu ile ölçülür ve röntgenle doğrulanır. Kanallar bu boya kadar temizlenir, dezenfekte edici solüsyonlarla yıkanır ve dolduruluncaya kadar düzgün bir biçim kazanacak şekilde genişletilir. Zor anatomisi olan dişlerde büyütme araçları kanal girişlerini görmeyi kolaylaştırır.

Temizlenen kanallar gutta-perka denen kauçuk benzeri bir malzeme ve kanal patıyla doldurulur. Son aşamada giriş kapatılır ve dişe geçici ya da kalıcı dolgu yapılır. Madde kaybı fazla olan dişlerde, özellikle arka dişlerde, zirkonyum ya da porselen kaplama planlanır.

Seans süresi diş tipine ve vakanın zorluğuna bağlıdır. Genel anestezi altında tek seansta yapılan 198 kanal tedavisinin süresini ölçen çalışmada ortalama süre ön dişlerde 42,2, küçük azılarda 51,5, büyük azılarda 81,9 dakika bulundu; dişin konumu, kronun ve kökün biçimi ve kanalların görünümü zorlaştıkça süre anlamlı biçimde uzadı (PubMed 33941165). Çoğu vakada tedavi tek seansta tamamlanır. İleri enfeksiyon ya da uzun süredir apse veren dişlerde kanalların içine ilaç konup ikinci bir seans planlanabilir. Kanal sayısı ve kök eğriliği arttıkça süre de uzar.

Uzun Dönem Sağkalım ve Başarı Verileri

Kanal tedavisinin uzun dönem sonuçları birçok çalışmada ölçülmüştür. Burada iki ölçüt birbirinden ayrılır. Sağkalım dişin ağızda kalıp kalmadığını, başarı ise kök ucundaki iltihabın iyileşip belirti bırakmadığını gösterir.

Kanal tedavisi sonrası diş sağkalımını inceleyen sistematik derlemeye 1993 ile 2007 arasında yayımlanan 14 çalışma alınmıştır (PubMed 20158529). Havuzlanmış sağkalım 2-3 yılda yüzde 86, 4-5 yılda yüzde 93, 8-10 yılda yüzde 87 bulunmuştur (PubMed 20158529). Yazarlar 2-10 yıllık izlemde dişlerin yüzde 86 ile 93'ünün ağızda kaldığını bildirmiş, ancak çalışmaların özelliklerindeki farkların doğrudan karşılaştırmayı zorlaştırdığını belirtmiştir (PubMed 20158529).

Daha uzun izlemli bir seride özel muayenehanede tedavi edilen ve en az beş yıl izlenen 598 diş incelenmiştir (PubMed 36933044). Kümülatif sağkalım 10 yılda yüzde 97, 20 yılda yüzde 81, 30 yılda yüzde 76, 37 yılda yüzde 68 olarak bildirilmiştir (PubMed 36933044). Aynı seride endodontik başarı 10 yılda yüzde 93, 20 yılda yüzde 85, 30 yılda yüzde 81 bulunmuştur (PubMed 36933044). Yazarlar bu uzun dönem tablonun, pulpa ya da kök ucu hastalığı olan bir dişi korumakla çekip yerine implant koymak arasında karar verirken hekimleri ilk kanal tedavisine güvenmeye yöneltmesi gerektiğini belirtmiştir (PubMed 36933044).

Bu oranlar düzenli kontrole gelen hastalardan elde edilmiştir. Bir hastanın kendi sonucu dişin anatomisine, enfeksiyonun düzeyine ve tedavi sonrası restorasyona göre değişir.

Sağkalımı Etkileyen Etkenler

Tedavinin kendisi kadar sonrasında dişe ne yapıldığı da sonucu belirler. Sistematik derlemede diş sağkalımını anlamlı biçimde artıran dört durum bulunmuştur (PubMed 20158529). Etki büyüklüğüne göre sırasıyla bunlar tedavi sonrası kron restorasyonu, dişin hem ön hem arka komşu dişle temasının bulunması, dişin hareketli ya da sabit protez ayağı olarak kullanılmaması ve dişin azı dışı bir diş olmasıdır (PubMed 20158529). Yazarlar etkenlere dair kanıtın zayıf olduğunu da not etmiştir.

Kronun öne çıkması, kanal tedavili dişin yapısıyla ilgilidir. Pulpa odasına açılan giriş, çürüğün temizlenmesi ve varsa eski dolgular dişte önemli madde kaybı yaratır. Özellikle çiğneme yükünü taşıyan arka dişlerde kalan duvarlar zayıflar ve kırılma riski artar. Kaplama dişi dıştan sararak bu duvarları bir arada tutar. Ön dişlerde madde kaybı azsa dolgu yeterli olabilir; karar kalan diş dokusuna göre verilir.

Uzun izlemli seride diş kaybıyla en güçlü ilişkili etkenler 6 mm'yi aşan derin periodontal cepler, tedavi öncesi kök ucunda görülen iltihap alanı ve gece plağı kullanılmaması olarak bildirilmiştir (PubMed 36933044). Bu bulgular kanal tedavili dişin geleceğinde diş eti sağlığının ve çiğneme yükünün de payı olduğunu gösterir. Diş eti sağlığının korunması, diş sıkma ya da gıcırdatma varsa gece plağı kullanılması ve kök ucundaki lezyonun kontrollerle izlenmesi dişin ömrünü etkiler.

Tedavi Sonrası Dönem ve Yeniden Tedavi

Tedaviden sonraki birkaç gün dişte hafif ağrı ya da ısırırken hassasiyet görülebilir. Bu, kök ucundaki dokuların işleme verdiği tepkidir ve genellikle 48 ile 72 saat içinde azalır. Hekimin önerdiği ağrı kesiciler bu dönemi rahatlatır. Anestezinin etkisi geçene kadar yemek yememek, dudak ya da yanak ısırılmasını önler.

Kalıcı dolgu ya da kaplama yapılana kadar tedavi edilen dişle sert gıdaları ısırmamak gerekir, çünkü geçici dolgu altındaki zayıf diş bu dönemde kırılabilir. Fırçalama ve diş ipi normal şekilde sürdürülür; ağız hijyeni iyileşmeyi destekler. Diş sıkma alışkanlığı olan kişilerde gece plağı dişi aşırı yükten korur.

Şiddetli ya da giderek artan ağrı, yüzde şişlik, ateş veya dişin ısırırken yüksek hissettirmesi durumunda hekime başvurulmalıdır. Bu belirtiler tedavinin yeniden değerlendirilmesini ya da dolgunun ayarlanmasını gerektirebilir.

Kanal tedavisi yapılan bir dişte enfeksiyon yıllar sonra tekrarlayabilir. Kanala sızıntı yapan bir dolgu, gözden kaçan bir kanal ya da yeni bir çürük buna yol açabilir. Bu durumda mevcut kanal dolgusu çıkarılır, kanallar yeniden temizlenip doldurulur; bu işleme kanal tedavisinin yenilenmesi (retreatment) denir. Yenileme mümkün olmadığında kök ucunun cerrahi olarak temizlendiği apikal rezeksiyon değerlendirilir. Çekim, bu seçeneklerin hiçbiri dişi korumaya yetmediğinde gündeme gelir.

Tedaviyi Ertelemenin Riskleri ve Muayenede Değerlendirilenler

Kanal tedavisi gereken bir dişte ağrının bir süre geçmesi sorunun çözüldüğü anlamına gelmez. Ağrı çoğu zaman pulpanın ölmesiyle azalır, ama enfeksiyon kök ucunda ilerlemeye devam eder. Tedavi edilmeyen enfeksiyon apseye, çene kemiğinde erimeye ve sonunda dişin kaybına yol açabilir. Nadiren enfeksiyon çevre dokulara yayılarak yüzde yaygın şişlik ve ateşle seyreden ciddi bir tabloya dönüşebilir.

Erken tedavinin bir yararı da seçenekleri geniş tutmasıdır. Diş dokusu ve kök ucu çevresindeki kemik henüz korunmuşken yapılan tedavinin sonuçları daha öngörülebilirdir. Uzun izlemli seride tedavi öncesi kök ucunda iltihap alanı bulunması diş kaybıyla ilişkili etkenler arasında yer almıştır (PubMed 36933044). Beklendikçe diş kırılabilir ya da çürük kök seviyesine inebilir ve diş kurtarılamaz hale gelebilir.

Muayenede önce şikayetin niteliği sorulur. Ağrının ne zaman başladığı, geceleri uyandırıp uyandırmadığı, sıcak ya da soğukla ne kadar sürdüğü ve ısırırken artıp artmadığı teşhise yol gösterir. Ardından soğuk testi ve dişe hafifçe vurma testiyle pulpanın durumu değerlendirilir, röntgende kök ucu ve kanal anatomisi incelenir. Diş eti cebi derinliği ölçülür, dişte çatlak olup olmadığına bakılır ve tedavi sonrasında kron gerekip gerekmeyeceği kalan diş dokusuna göre konuşulur. Bu bilgiler bir araya geldiğinde kanal tedavisinin uygun olup olmadığı, kaç seans süreceği ve sonrasında nasıl bir restorasyon planlanacağı netleşir.

Fiyat kuruma ve vakaya göre değişir. Meslek odası olan Türk Dişhekimleri Birliği her yıl bir muayene ve tedavi ücret tarifesi (rehber tarife) yayımlar; güncel tarife TDB sitesinde okunabilir.