Diş Eti Hastalıkları Genetik mi? Kanama, Çekilme Neden Olur?

Diş Eti Hastalığında Genetiğin Payı

Diş eti hastalıkları toplumda yaygındır ama çoğu zaman ciddiye alınmaz. Pek çok kişi dişlerini her gün fırçaladığı halde diş eti kanaması, diş eti çekilmesi ya da diş etinde renk değişimi yaşar ve bunun ailesinden geçip geçmediğini merak eder. Kısa cevap, genetiğin hastalığa verilen yanıtın şiddetini etkileyen bir yatkınlık olduğudur. İltihabı başlatan, diş yüzeyinde biriken bakteri plağıdır; kalıtsal yapı bu plağa karşı dokunun ne kadar sert tepki vereceğini belirler.

Bu yatkınlık ölçülmüştür. Birlikte büyümüş 117 yetişkin ikiz çiftinde, 64 tek yumurta ve 53 çift yumurta ikizinde, erişkin periodontitisin kalıtsallığı yaklaşık yüzde 50 bulunmuş ve sigara gibi davranışsal değişkenler hesaba katıldığında bu oran değişmemiştir (PubMed 11128917). Yazarlar bu sonucu, hastalığın toplumdaki değişkenliğinin yaklaşık yarısının genetik farklılıktan kaynaklandığı biçiminde yorumlar ve kalıtsallığın temelinin biyolojik olduğunu belirtir.

Bu bulgunun gündelik karşılığı iki yönlüdür. Ailesinde erken diş kaybı ya da ileri diş eti hastalığı olan biri daha yüksek risk taşır ve kontrollerini buna göre sıklaştırmalıdır. Öte yandan yatkınlık sonucu belirlemez; plak kontrol altında tutulduğunda iltihabın ilerleme hızı da sınırlanır. Aile öyküsü, muayenede sorulan sorulardan biridir ve takip planını doğrudan etkiler.

Gingivitis ile Periodontitis Arasındaki Fark

Diş eti hastalıkları, dişi çevreleyen ve destekleyen dokuların iltihabıdır ve iki evrede incelenir. Gingivitis erken evredir; iltihap diş etiyle sınırlı kalır, kızarıklık, şişlik ve fırçalarken kanama görülür. Bu evre plağın düzenli temizlenmesiyle geri döner. Periodontitis ileri evredir; iltihap dişi kemiğe bağlayan dokulara yayılır, diş eti cebi derinleşir, kemik kaybı başlar ve tedavi edilmezse diş sallanır ve kaybedilebilir. İki evre de genellikle yavaş ilerler ve başlangıçta belirgin ağrı yapmaz, bu yüzden fark edilmeleri gecikir.

Genetiğin rolü bu iki evrede aynı değildir. Aynı ikiz çalışmasında tek yumurta ikizleri gingivitis puanlarında da çift yumurta ikizlerine göre birbirine daha benzer çıkmıştır; ancak diş hekimine başvurma ve sigara gibi davranışsal etkenler analize katıldığında gingivitis için kalıtsal bir pay kalmamıştır (PubMed 11128917). Periodontitiste ise aynı düzeltmeden sonra da belirgin bir genetik pay sürmüştür.

Pratikte diş eti kanaması ve kızarıklık gibi erken bulgular büyük ölçüde günlük bakımın ve alışkanlıkların sonucudur ve bunlar değiştirildiğinde hızla düzelir. Kemik kaybına uzanan ileri tabloda ise kişinin biyolojik yanıtı daha belirleyici hale gelir. Ailede periodontitis öyküsü olan birinin kanayan diş etini hafife almaması bu yüzden önemlidir; erken evrede yakalanan iltihap, yatkınlığın sahneye çıkacağı ileri evreye taşınmadan kontrol edilebilir.

Yatkınlığın Diş Eti ve Kemikteki İzleri

Genetik yapı diş etini birkaç yoldan etkiler. İlki bağışıklık yanıtıdır. Bazı kişilerde bakterilere karşı verilen iltihap yanıtı daha yoğun ve daha yıkıcıdır, bu da diş eti ve kemik yıkımını hızlandırabilir. İkincisi doku yapısıdır; ince diş eti yapısına sahip kişilerde çekilme riski daha yüksektir. Üçüncüsü dokunun kendini onarma hızıdır ve o da kişiden kişiye değişebilir.

Genetik etki dişi taşıyan kemikte de ölçülmüştür. Ortalama yaşı 40,4 olan 120 yetişkin ikiz çiftinin panoramik filmlerinde alveol kemik yüksekliği için sınıf içi korelasyon birlikte büyümüş tek yumurta ikizlerinde 0,70, çift yumurta ikizlerinde 0,52 ve ayrı büyütülmüş tek yumurta ikizlerinde 0,55 bulunmuştur (PubMed 1960253). Ayrı evlerde büyüyen tek yumurta ikizlerinin kemik düzeyinin de birbirine benzemesi, ortak çevreden bağımsız bir genetik payı düşündürür.

Genetiğin diş etindeki bir başka izi kalıtsal gingival fibromatozistir. Diş etinin yavaş ve ilerleyici biçimde büyüdüğü bu nadir durumda 146 çocuk hastayı derleyen sistematik incelemede vakaların yüzde 91,15'ine gingivektomi uygulanmış, yüzde 33,85'inde büyüme tekrarlamıştır (PubMed 33188467). Aynı derlemede hastalığın çoğunlukla otozomal dominant geçtiği ve aile öyküsünün tanıya yardım ettiği belirtilir. Bu tablo yaygın diş eti hastalığından ayrı bir durumdur, ama ailede görülmüşse muayenede mutlaka söylenmelidir.

Diş Eti Kanamasının Nedenleri

Diş eti kanaması çoğu zaman diş eti hastalığının ilk ve en görünür belirtisidir. Sağlıklı diş eti fırçalarken de diş ipi kullanırken de kanamaz; kanama varsa bir nedeni vardır ve araştırılır. En sık neden diş yüzeyinde ve diş eti hattında biriken plak ile zamanla sertleşen diş taşıdır. Bu birikim gingivitis denen iltihabı başlatır. Tabloyu ağırlaştıran etkenler arasında hormonal değişimler, sigara kullanımı, diyabet ve bazı vitamin eksiklikleri sayılır. Yanlış ve sert fırçalama da diş etini tahriş ederek kanamaya katkıda bulunabilir.

Her gün fırçaladığı halde diş eti kanayan kişi sık görülür. Bunun açıklaması fırçanın ulaşamadığı yerlerdedir. Diş eti hattı yeterince temizlenmediğinde, diş araları diş ipi ya da ara yüz fırçasıyla temizlenmediğinde plak orada kalır ve iltihap sürer. Daha önce oluşmuş diş taşı da fırçayla kalkmaz; yüzeyi pürüzlü olduğu için yeni plağın tutunmasını kolaylaştırır. Kanamanın kaynağı fırçanın temizleyemediği bakteri birikimidir.

Bu yüzden kanayan diş etinde fırçalama azaltılmaz. Fırçalama tekniği diş eti hattını kapsayacak biçimde düzeltilir, ara yüz temizliği eklenir ve mevcut diş taşı hekim tarafından temizlenir. Birkaç hafta içinde kanama azalmıyorsa altta yatan iltihap ya da genel bir sağlık durumu ayrıca değerlendirilir. Aile öyküsü olan kişide bu değerlendirme daha erken yapılmalıdır.

Diş Eti Çekilmesi ve Geri Gelip Gelmemesi

Diş eti çekilmesi, diş etinin dişten uzaklaşarak kök yüzeyini açığa çıkarmasıdır. Genellikle yavaş ilerler ve fark edilmesi zaman alır. Dişlerin uzamış gibi görünmesi, sıcak ve soğukta hassasiyet, kök yüzeyinin görünür hale gelmesi ve diş aralarında boşluk oluşması tipik belirtilerdir.

Çekilme oldukça yaygın bir bulgudur ve tek başına hastalık tanısı koydurmaz. Kesitsel çalışmaları derleyen incelemede 65 yaş ve üstündekilerin yüzde 88'inde, 18 ile 64 yaş arasındakilerin yüzde 50'sinde en az bir bölgede çekilme saptanmıştır (PubMed 12636127). Aynı derlemede çekilme ağız hijyeni iyi olan ve kötü olan hastalarda birlikte görülmüş, en sık dişlerin yanak tarafındaki yüzeylerinde bulunmuş ve yaşla birlikte arttığı bildirilmiştir (PubMed 12636127). Nedenler arasında tedavi edilmeyen diş eti hastalığı, sert ve yanlış fırçalama, ince diş eti yapısı ve genetik yatkınlık, diş sıkma ve gıcırdatma, yanlış konumdaki dişler ve sigara sayılır.

Çekilen diş eti kendiliğinden geri gelmez. Yapılabilecek olan ilerlemeyi durdurmak ve uygun vakalarda açığa çıkan kök yüzeyini örtmektir. Derlemede sayılan tedaviler diş eti grefti, yönlendirilmiş doku rejenerasyonu ve ortodontik tedavidir; bu tedavilerin görünümü düzeltmesi, hassasiyeti gidermesi ve kök çürüğü riskini azaltması beklenir (PubMed 12636127). Erken fark edilen çekilmede seçenek daha fazladır, çünkü kaybın miktarı henüz sınırlıdır ve nedeni ortadan kaldırmak ilerlemeyi durdurmaya yetebilir.

Diş Eti Renk Değişimi ve Siyahlaşma

Diş etinin koyulaşması ya da yer yer siyahlaşması çoğu zaman estetik bir kaygıyla fark edilir. En sık iki neden genetik melanin pigmentasyonu ve sigaraya bağlı pigmentasyondur. Genetik pigmentasyon doğuştandır, genellikle diş etinin geniş bir bölümünde eşit dağılır ve bir sağlık sorunu anlamına gelmez. Sigara ve nikotin kaynaklı koyulaşma ise kullanım sürdükçe artar.

Bunların dışında kronik iltihap ve bazı ilaçlar da diş etinin rengini değiştirebilir. Uzun süredir iltihaplı olan diş eti daha koyu kırmızı ya da morumsu bir renk alabilir; bu durumda renk değişimi estetik bir konu olmaktan çıkar ve iltihabın bir işareti olarak okunur. İlaçlara bağlı renk değişiminde hangi ilacın ne zamandan beri kullanıldığı önemlidir ve ilaç kararı ilacı yazan hekimle birlikte verilir.

Rengin ne zaman başladığı ve nasıl dağıldığı, hangi nedene bakılacağını belirler. Çocukluktan beri var olan ve iki çenede benzer dağılan koyuluk genellikle genetik pigmentasyondur. Yetişkinlikte başlayan, sigara içenlerde ön bölgede yoğunlaşan koyuluk nikotine bağlı olabilir. Tek bir noktada yeni beliren, büyüyen ya da şekli değişen koyu bir leke ise beklenmeden muayene edilmelidir. Estetik kaygı taşıyan pigmentasyon için diş eti renginin açılmasına yönelik işlemler vardır, ama bunlar altta yatan nedenin ayrıca değerlendirilmesinden sonra planlanır.

Genetik Riski Olan Hastada Muayene ve Takip

Diş eti hastalığının tanısı klinik muayeneyle konur. Diş eti ceplerinin derinliği ölçülür, kanama olan bölgeler kaydedilir, gerektiğinde röntgenle kemik kaybı değerlendirilir ve aile öyküsü sorgulanır. Bu bulgular birlikte okunduğunda hastalığın hangi evrede olduğu ve ne hızla ilerlediği görülür.

Tedavi evreye göre planlanır. Temeli profesyonel diş taşı temizliğidir; iltihabın diş eti altına uzandığı ileri vakalarda derin diş eti temizliği uygulanır. Gerekli durumlarda bölgeye antibakteriyel destek eklenir, ileri çekilmelerde diş eti grefti cerrahi olarak uygulanabilir. Periodontoloji bölümü bu adımların sırasını ve aralarındaki bekleme süresini hastanın tablosuna göre belirler.

Genetik yatkınlığı olan kişide fark tedavinin kendisinden çok zamanlamadadır. Standart kontrol aralığı altı ay ya da bir yıldır; aile öyküsü olan ve ince diş eti yapısına sahip kişilerde 3 ila 4 ayda bir kontrol planlanır. Yatkınlıkta yıkım daha hızlı ilerleyebildiği için sık kontrol, kemik kaybını küçükken yakalamanın yoludur. Evde yapılacaklar aynıdır ama daha titiz uygulanır; diş eti hattını kapsayan doğru fırçalama tekniği, her gün diş ipi ya da ara yüz fırçası kullanımı ve sigaradan uzak durmak bu bakımın temelidir.

Muayenede kararı belirleyen sorular, diş eti ceplerinde derinleşme ve kanama olup olmadığı, röntgende kemik kaybı görülüp görülmediği, ailede erken diş kaybı ya da ileri diş eti hastalığı öyküsü bulunup bulunmadığı ve diyabet ya da sigara gibi tabloyu ağırlaştıran bir durumun eşlik edip etmediğidir. Bu cevaplar netleştiğinde kontrol sıklığı ve tedavi adımları kişiye göre konuşulabilir.