Diş Teli Lastiği Ne İşe Yarar? Çeşitleri ve Takma Süresi

Diş Teli Lastiği Ne İşe Yarar

Diş teli lastiği, braket tedavisinde üst ve alt çenedeki kanca noktaları arasına takılan küçük elastik banttır ve iki çene arasında kuvvet kurarak kapanışı düzeltir. Diş teli tedavisine başlayan pek çok hasta, bir süre sonra hekiminden artık lastik de takılacağını duyar ve lastiğin ne işe yaradığını, nereye takıldığını ve takılmazsa ne olacağını merak eder.

Ortodontik lastikler, braket tedavisi sırasında kullanılan, lateks ya da lateks içermeyen sentetik malzemeden üretilen bantlardır. Hekimin belirlediği kanca noktalarına takılır. Çoğunlukla üst çenedeki bir kancadan alt çenedeki bir kancaya, düz ya da belirli bir açıyla uzanır. Bu bağlantı, tel ve braketin tek başına kuramadığı kuvvetleri oluşturur. Çeneler arasındaki mesafeyi kapatmak, ısırığı düzeltmek ya da bir diş grubunu belirli bir yöne taşımak bu kuvvetle yapılır.

İki parçanın işi birbirinden ayrıdır. Braket ve tel dişleri kendi çenesi içinde sıraya dizer. Her dişin konumu, açısı ve yüksekliği bu sistemle ayarlanır. Ancak dişlerin kendi çenesinde düzgün dizilmesi, üst ve alt dişlerin birbirine doğru oturduğu anlamına gelmez. Lastik bu ikinci işi üstlenir ve iki çeneyi birbirine göre konumlar.

Bu yüzden lastik, tedavinin küçük ama belirleyici bir parçasıdır. Kuvveti ancak takılı olduğu sürece çalışır. Bu da lastiği, hastanın kendi elinde olan ve sonucu doğrudan etkileyen bir tedavi parçası yapar.

Lastiğin Düzelttiği Kapanış Sorunları

Ortodontik lastiğin temel işlevi çeneler arası kuvvet uygulamaktır. Yalnız tek bir çeneyi etkileyen tel ve braketin aksine, çeneler arası lastik aynı anda hem üst hem alt çeneye kuvvet iletir. Bu özellik onu bir grup kapanış sorununun tedavisinde gerekli kılar.

Kapanış bozuklukları bunların ilkidir. Üst ve alt dişlerin birbirine doğru kapanmaması, dişlerin fazla ya da az örtüşmesi lastikle kurulan kuvvetle düzeltilebilir. Çenenin yatay düzlemde sağa ya da sola kayması da benzer biçimde yönlü kuvvetlerle ele alınır.

Derin kapanışta alt ön dişler, ağız kapandığında üst ön dişlerin arkasında büyük ölçüde gizlenir. Açık kapanışta ise ön dişler kapanmaz ve aralarında boşluk kalır. Her iki durumda da lastik, dişleri doğru dikey ilişkiye taşımak için kullanılabilir. Açık kapanışta lastikler ön dişleri birbirine yaklaştıracak biçimde takılır.

Sınıf II ve sınıf III olarak adlandırılan ön arka yöndeki uyumsuzluklar lastiğin bilinen kullanım alanlarındandır. Alt çenenin geride kaldığı ya da üst dişlerin öne çıktığı durumlar sınıf II, alt çenenin öne çıktığı ya da üst dişlerin geride kaldığı durumlar sınıf III olarak tanımlanır. Lastiğin yönü bu tabloya göre seçilir.

Diş çekimi sonrası oluşan boşlukların kapatılması da lastikle desteklenir. Lastik, dişlerin boşluğa doğru hareketini kolaylaştırır. Hangi durumda hangi lastiğin kullanılacağı, kanca noktaları ve kuvvetin büyüklüğü hekim tarafından belirlenir ve tedavi ilerledikçe güncellenir.

Lastik Çeşitleri ve Takıldıkları Yön

Ortodontide kullanılan lastikler üç grupta toplanır ve her birinin işi farklıdır.

Sınıf Lastikleri

Sınıf lastikleri, takıldıkları yöne göre adlandırılır. Sınıf I lastik aynı çenedeki dişler arasında kullanılır ve genellikle boşluk kapatmak ya da bir diş grubunu belirli bir yöne kaydırmak amacıyla uygulanır. Sınıf II lastik üst çenenin ön bölgesinden alt çenenin arka bölgesine uzanır ve alt çenesi geride kalan ya da üst dişleri öne çıkmış hastalarda kullanılır. Sınıf III lastik ise üst çenenin arka bölgesinden alt çenenin ön bölgesine uzanır ve alt çenesi önde olan ya da üst dişleri geride kalan hastalarda uygulanır. Sınıf II ve sınıf III lastikler çeneler arası çalışır, bu yüzden takılma yönü kuvvetin yönünü belirler. Yanlış kancalama kuvveti ters yöne çevirir.

Zincir Lastikler

Power chain adı verilen zincir lastikler, birbirine bağlı küçük halkalardan oluşur ve braketlerin üzerine yerleştirilir. Dişler arasındaki boşlukları kapatmak ve dişleri birbirine yaklaştırmak için kullanılır. Çeneler arası lastiklerden farklı olarak yalnız tek bir çenede çalışır ve genellikle hekim tarafından takılır.

Ligatür Lastikleri

Ligatür lastikleri, her braketin üzerinde teli yerinde tutan küçük elastik halkalardır. Teli brakete sabitleme işlevi taşırken hastanın seçtiği renkte olabildikleri için görünüme de etki eder. Renk seçimi estetik bir tercihtir ve klinik etkiyi değiştirmez. Ligatürler genellikle her kontrol seansında hekim tarafından değiştirilir.

Lastik Nasıl Takılır ve Ne Sıklıkla Değiştirilir

Çeneler arası lastikler genellikle hastanın kendisi tarafından takılır ve çıkarılır. Hekim ilk seansta kanca noktalarını gösterir, lastiğin hangi kancadan hangisine uzanacağını ve nasıl takılacağını ayrıntılı biçimde anlatır. Takma için küçük bir plastik kanca aparatı ya da doğrudan parmak kullanılabilir. Başlangıçta alışık olunmayan bir hareket gibi gelse de birkaç gün içinde rutine döner.

Lastikler yemek sırasında çıkarılır, yemekten sonra ağız temizlendikten hemen sonra yeniden takılır. Hekim aksini belirtmedikçe uyku dahil gün boyu takılı kalmaları beklenir. Kuvvetin sürekliliği, dişlerin ve çenenin istenen yönde hareket etmesi için gereklidir.

Lastikler ayrıca düzenli değiştirilir, çünkü takılı kaldıkları sürede kuvvet kaybederler. Bu kayıp laboratuvarda ölçülmüştür. Lateks ve lateks içermeyen lastik tipleri, yapay tükürükte 37 derecede 24 saat boyunca açılıp kapanan ağızı taklit eden dinamik gerilmeye bırakılmıştır (PubMed 34185101). Bu koşulda lateks lastikler 4 saat sonra başlangıç kuvvetinin yüzde 70,2'sini, 24 saat sonra yüzde 66,1'ini korumuştur; lateks içermeyen lastiklerde aynı oranlar yüzde 48,0 ve yüzde 29,5'e inmiştir (PubMed 34185101). Yazarlar bu yüzden lateks içermeyen lastiklerin daha sık değiştirilmesi gerektiği sonucuna varmıştır (PubMed 34185101).

Pratikte lastikler günde bir ya da iki kez, hekimin verdiği aralığa göre yenilenir. Uzamış, rengi solmuş ya da şekli bozulmuş bir lastik yeterli kuvvet üretmez. Lateks alerjisi olan hastalarda lateks içermeyen lastik kullanılır ve değiştirme aralığı buna göre ayarlanır.

Düzenli Takmamanın Tedaviye Etkisi

Lastik düzenli takılmadığında tedavi hedeflenen sonuca ulaşmaz ya da belirgin biçimde uzar. Lastik, braket ve telin tek başına yapabileceğinin sınırına gelindiği aşamada reçete edilir. Bu aşamada çeneler arası uyum yalnız lastiğin kuvvetiyle kurulur. Lastiği düzenli takmayan hastalar genellikle planlanan bitiş tarihini geçer, bir kısmı ek tedavi aşamalarına ihtiyaç duyar.

Uyumun ne kadar zor olduğu ölçülmüş bir konudur. Lastik kullanan ergen hastalarla yapılan bir çalışmada, lastiğin neden aksatıldığı görüşmelerle incelenmiştir. Hastalar lastiğin faydasını nasıl algıladıklarını, hatırlatıcı ihtiyacını, ağrıyı, yemek yemeyi, sosyal ortamları, sporu, lastiğin kaybolmasını ve kopmasını engel olarak saymıştır (PubMed 24974996). Aynı çalışmada uyumun hastadan hastaya çok değiştiği görülmüş; ne zaman ve nerede takılacağını önceden planlayan grup daha fazla kullanılmış lastik getirmiş, ancak fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (PubMed 24974996).

Aynı mantıkla çalışan şeffaf plakta tablo daha büyük bir hasta grubunda ölçülmüştür. Günde 22 saat takma hedefi için 2.644 hastanın yüzde 36,0'ı tam uyum göstermiş, yüzde 25,7'si hedefi büyük ölçüde tutturamamıştır (PubMed 34300269). Şeffaf plak sonuçlarını etkileyen etkenleri inceleyen bir sistematik derleme de yetersiz kullanım süresini, sonucun plandan sapmasının başlıca nedenlerinden biri olarak gösterir (PubMed 41328132).

Bu bulgular çapraşık diş tedavisi ya da Invisalign tedavisi gibi farklı ortodontik süreçler için aynı sonucu gösterir. Tedavinin hedeflenen zamanda tamamlanması, hastanın plana günlük uyumuna bağlıdır. Lastik aşamasında bu uyum her gün yeniden kurulur.

Kullanımda Sık Yapılan Hatalar

Lastik kullanımındaki sorunların büyük bölümü birkaç tekrarlayan hatadan kaynaklanır. Bunları bilmek, tedavinin uzamasını önlemenin pratik bir yoludur.

Düzensiz kullanım bunlardan biridir. Gün içinde birkaç saat takıp sonra unutmak, dişlere kesintili bir kuvvet uygular. Kuvvet gelip gittikçe dişler bir yöne itilir, sonra geri döner. Bu düzensiz yük diş köklerini strese sokar ve dişlerin istenmeyen yönde hareket etmesine yol açabilir. Lastiğin etkisi süreklilikten gelir, bu yüzden her gün aynı düzende takılması önemlidir.

Eskiyen lastiği değiştirmemek de sık görülen bir hatadır. Pek çok hasta lastiğin günde bir ya da iki kez değişmesi gerektiğini bilmez ve aynı lastiği gün boyu, hatta birkaç gün kullanır. Kuvvet kaybı ölçümleri, özellikle lateks içermeyen lastiklerde bu alışkanlığın kuvveti ne kadar düşürdüğünü gösterir.

Yanlış kancalama ise kuvvetin yönünü değiştirir. Lastiği yanlış kanca noktasına takmak, dişleri planlanan yönün tersine itebilir ve tedavinin seyrini olumsuz etkiler. Takma noktaları konusunda en ufak bir şüphe olduğunda hekime danışmak gerekir. Kanca noktaları ilk seansta telefonla fotoğraflanırsa evde karşılaştırmak kolaylaşır.

Ağrıdan çekinerek lastiği hiç takmamak da sık görülür. İlk günlerde hafif gerginlik ya da baskı hissi beklenen bir durumdur ve genellikle birkaç gün içinde azalır. Bu dönemde lastiği bırakmak ise hem tedaviyi uzatır hem de her yeniden başlangıçta aynı gerginliğin tekrar yaşanmasına yol açar.

Kullanım Süresi ve İlk Günlerdeki Gerginlik

Lastiğin ne kadar süre kullanılacağı hastanın klinik durumuna bağlıdır. Bazı hastalarda lastik aşaması birkaç hafta sürer, bazılarında tedavinin büyük bölümüne yayılır. Hekim, diş hareketleri ve çene konumu değiştikçe lastiğin tipini, açısını ya da boyutunu güncelleyebilir. Bu yüzden herkes için geçerli bir ortalama süre vermek yanıltıcı olur. Söylenebilecek olan, lastiğin reçete edildiği süre boyunca düzenli kullanılmasının tedaviyi kısalttığı, ihmal edilmesinin ise uzattığıdır.

İlk birkaç günde hafif bir gerginlik ya da baskı hissi olabilir. Aynı his, yeni bir lastik tipine geçildiğinde ya da uzun bir aradan sonra lastiğe yeniden başlandığında da görülür. Bu durum geçicidir ve çoğu zaman ağrı kesici gerektirmez. İlk günlerde çene kaslarında hafif yorgunluk hissi de olabilir ve birkaç gün içinde azalır.

Ortodontik rahatsızlığın zaman içindeki seyri ölçülmüştür. 41 yetişkinin günlük rahatsızlık günlüğü tuttuğu randomize bir çalışmada sonraki ayarlama randevularından sonra bildirilen rahatsızlık, ilk takma randevusundan sonrakine göre hep daha düşük kalmıştır (PubMed 28753032). Aynı çalışmada rahatsızlık çiğneme sırasında istirahate göre anlamlı biçimde fazla bulunmuştur (PubMed 28753032). Bu çalışma braket ve şeffaf plağı karşılaştırmıştır, lastiği ayrıca ölçmemiştir; ama ortodontik kuvvete alışmanın genel seyrini gösterir.

Şiddetli, geçmeyen ya da takma bölgesinde şişlikle birlikte gelen ağrı normalin dışındadır ve hekime bildirilmelidir. Lastiğin yanlışlıkla yutulması ise sık yaşanan ve pratikte zararsız bir durumdur; yerine hemen yenisi takılır. Sık tekrarlıyorsa kanca noktası ve lastik boyutu hekimle gözden geçirilir.

Lastik Aşamasının Ortodontik Tedavideki Yeri

Ortodonti tedavisi yalnız dişleri düzgün sıraya dizmekle sınırlı değildir. Dişlerin birbiriyle, çenelerle ve yüzün genel yapısıyla uyumlu çalışması tedavinin hedefidir. Bu hedefin önemli bir bölümü, braket ve tel kadar lastik kullanımına bağlıdır. Dişler kendi çenesinde düzgün dizilmiş olsa bile üst ve alt dişler doğru kapanmıyorsa çiğneme dengesi, dişlerin aşınması ve sonucun kalıcılığı etkilenir.

Braket tedavisinin herhangi bir aşamasında lastiğe geçilmesi, çoğu zaman tedavinin ilerlediğinin işaretidir. Dişler büyük ölçüde sıraya girmiştir ve artık çeneler arası uyum aşamasına gelinmiştir. Bu aşamada kontroller, lastiğin yönünün ve kuvvetinin kapanıştaki değişime göre ayarlanması için önemlidir. Hekim her kontrolde dişlerin ne kadar hareket ettiğini değerlendirir ve lastik planını buna göre sürdürür, değiştirir ya da sonlandırır.

Lastikle ilgili sorularda karar ölçütleri hastanın kendi tedavi planındadır. Lastiğin hangi kancalara takılacağı, günde kaç kez değişeceği, lateks alerjisi olup olmadığı ve lastik aşamasının ne kadar süreceği bu plana göre belirlenir. Takmakta zorlanılan, sık kopan ya da ağrıyı artıran bir lastik varsa bir sonraki kontrolü beklemeden hekime haber vermek, aşamanın boşa geçmesini önler.

Ortodontik tedavi sürecinizde lastik kullanımıyla ilgili sorularınız varsa ya da braket veya Invisalign tedavisi hakkında değerlendirme yaptırmak istiyorsanız bizimle iletişime geçebilirsiniz. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; kişisel durumunuz için bir diş hekimiyle görüşmeniz önerilir.