Abutment Nedir? İmplant ile Kron Arasındaki Parça

Abutmentin Tanımı ve Görevi

Dental abutment, implant ile ağızda görünen diş arasındaki bağlantı parçasıdır. Dental implant tedavisinde çene kemiğine titanyum bir vida yerleştirilir; bu vida kaybedilen dişin kökünün yerini alır. Abutment bu vidanın üst ucuna sabitlenir, diş etinin içinden geçerek ağız ortamına uzanır ve kuron, köprü ya da protezi taşır. Kısaca kemikteki kök ile ağızdaki diş arasında köprü görevi gören ara yapıdır.

Abutmentin birkaç temel işlevi vardır. İmplantı görünen restorasyona bağlar, çiğneme sırasında gelen yükü üstlenip implanta iletir, kuronun doğru açıda ve doğru konumda durmasını sağlar ve implantın çevresindeki diş etinin şeklini belirler. Diş etinin abutment çevresinde oluşturduğu doku yakası, implantı ağız ortamındaki bakterilere karşı koruyan bir sınır işlevi görür. Bu yüzden abutmentin şekli, yüzeyi ve diş etiyle uyumu mekanik önemi kadar biyolojik bir önem de taşır.

Sözcük İngilizcedeki "abut" fiilinden gelir. Bu fiil bir şeye bitişik olmak, ona dayanmak anlamına gelir. Diş hekimliğindeki kullanım da bu anlamı taşır; kuron abutmente dayanır, abutment de implanta. Günlük dildeki bir örnekle bir arsa nehre bitişik olabilir, diş hekimliğinde ise kuron stabilite için abutmente dayanır. Terimin bu kökenini bilmek, aynı sözcüğün diş hekimliğinde neden iki farklı yapı için kullanıldığını anlamayı kolaylaştırır.

Sözcüğün İki Anlamı ve Abutment Diş

Abutment sözcüğü diş hekimliğinde iki ayrı yapıyı adlandırır ve bu ayrım neyin, nasıl başarısız olabileceğini belirler. Birincisi yukarıda anlatılan implant abutmentidir, yani üretilmiş bir bağlantı parçası. İkincisi abutment diştir. Abutment diş, köprü ya da bölümlü protez gibi bir protezi taşımak için kullanılan doğal diştir.

Geleneksel bir köprüde eksik dişin iki yanındaki doğal dişler abutment diş olarak kullanılır. Bu dişler kuron kalınlığı kadar küçültülür, üzerlerine kuron yapılır ve aradaki yapay diş bu iki kurona bağlanır. Çıkarılabilir bölümlü protezlerde de protezin tutunduğu doğal dişler aynı adla anılır.

İki yapının dayandığı temel farklıdır. İmplant abutmenti yapay bir köke, yani kemiğe kaynamış bir vidaya dayanır ve yerleştirilmesi cerrahi bir aşamadan sonra gelir. Abutment diş ise canlı bir köke ve onu çevreleyen diş etine dayanır; köprü yapımı cerrahi gerektirmez. İmplant abutmentinin ömrünü kemik bütünleşmesinin kalitesi ve implant çevresindeki dokunun sağlığı belirlerken, abutment dişin ömrünü o dişin kendi sağlığı belirler. İmplant abutmentleri tek kuronları, köprüleri ve implant üstü protezleri taşırken abutment dişler köprüleri ve çıkarılabilir bölümlü protezleri taşır.

Abutment diş sorun yaşadığında sonuç bütün restorasyonu etkiler. Doğal diş çürür, kırılır ya da diş eti hastalığı nedeniyle kemik desteğini kaybederse, taşıdığı köprünün tutunacak yeri kalmaz. Bu yüzden abutment dişler köprü yapılmadan önce dikkatle değerlendirilir, yapısal olarak sağlam olmaları beklenir ve köprü sonrasında düzenli kontrol ve koruyucu bakım sürdürülür.

İyileşme Başlığı, Standart ve Kişiye Özel Abutment

İmplant abutmentleri kullanıldıkları aşamaya ve üretim biçimlerine göre ayrılır. İlk aşamada iyileşme abutmenti, diğer adıyla iyileşme başlığı kullanılır. Bu parça implant yerleştirildikten sonra ya da implant ikinci bir küçük işlemle açığa çıkarıldığında takılır. Kısa ve yuvarlak tepeli bir başlıktır, işlevi diş etinin implant çevresinde bir yaka oluşturacak biçimde iyileşmesini sağlamaktır. Ağızda bakıldığında diş etinin içinden çıkan küçük metal bir düğme gibi görünür.

İyileşme tamamlandığında iyileşme başlığı çıkarılır ve yerine kalıcı abutment takılır. Kalıcı abutment, kuronun altına oturan konik biçimli metal ya da seramik bir parçadır. Röntgende implant ile görünen restorasyon arasında duran bağlantı parçası olarak izlenir.

Kalıcı abutmentler iki biçimde üretilir. Standart abutmentler implant firmaları tarafından önceden belirli şekil ve boyutlarda üretilir. İmplantın konumu ve açısı elverişli olduğunda, diş etinin kalınlığı standart ölçülere uyduğunda bu parçalar iyi sonuç verir ve daha basit olgularda sık kullanılır. Kişiye özel abutmentler ise hastanın ağzından alınan dijital tarama ya da geleneksel ölçü üzerine tasarlanır ve bilgisayar destekli tasarım ve üretim, yani CAD/CAM sistemleriyle üretilir. Bu parçalar diş etinin şekline, implantın açısına ve kuronun konumuna göre biçimlendirilebilir. Açılı yerleştirilmiş implantlarda, ön dişlerde ve diş eti profilinin ayrıntılı şekillendirilmesi gereken durumlarda kişiye özel abutment öne çıkar. Dijital tasarım dosyası saklandığı için ileride yenileme gerektiğinde aynı tasarıma yeniden ulaşmak da mümkün olur.

Titanyum, Zirkonya ve Altın Alaşımı

Abutmentler çoğunlukla titanyum, zirkonya ya da altın alaşımından yapılır. Titanyum yaygın kullanılan, biyolojik uyumu yüksek ve dayanıklı bir malzemedir. Zirkonya diş rengindedir ve metalin ince diş etinin altından gri bir gölge olarak görünme riskini ortadan kaldırdığı için ön dişlerde tercih edilir. Altın alaşımlı abutmentler daha seyrek kullanılır ve belirli protetik durumlara ayrılır.

Malzeme seçiminin implant çevresindeki dokuya etkisi ölçülmüştür. Titanyum dışındaki abutment malzemelerini titanyumla karşılaştıran ve 12 randomize çalışmayı içeren sistematik derlemede, titanyum ile zirkonya ya da alümina abutmentler arasında implant çevresindeki kemik seviyesi ve sondalama derinliği bakımından 1 yıl sonra da 5 yıl sonra da fark bulunmamıştır (PubMed 37750527). Zirkonya için kemik seviyesindeki ortalama fark -0,24 mm, yüzde 95 güven aralığı -0,65 ile 0,16 arasında hesaplanmıştır (PubMed 37750527). Yazarlar titanyum ve zirkonya abutmentlerin yerleştirildikten sonraki 5 yıla kadar biyolojik olarak eşdeğer işlev gördüğü sonucuna varmıştır (PubMed 37750527). Aynı derlemede öne çıkan teknik bulgu seramik grupta abutment kırığı olmuştur.

Mekanik tarafta küçük bir fark vardır. 364 kişide 362 abutmenti değerlendiren 15 randomize çalışmalık derlemede iç bağlantılı zirkonya abutmentlerin sağkalımı yüzde 95,4, titanyum abutmentlerinki yüzde 100 bulunmuştur (PubMed 37417063). Aynı derlemede zirkonya abutment, ince diş eti yapısına sahip hastalarda estetik açıdan titanyumdan daha iyi sonuç vermiştir (PubMed 37417063). Seçim bu yüzden abutmentin ağızdaki konumuna, estetik beklentiye, çiğneme kuvvetine ve diş etinin tipi ile kalınlığına göre yapılır.

Yerleştirme Aşamaları ve Zamanlama

Abutment tedavisi implant tedavisinin bir parçası olarak dört adımda ilerler. İlk adımda titanyum vida çene kemiğine yerleştirilir. Ardından kemiğin vidayı sarması ve ona kaynaması, yani osseointegrasyon için bir bekleme dönemi gelir. Bu sürenin uzunluğu kemiğin kalitesine, bölgeye ve kişinin genel sağlığına göre değişir ve hekim tarafından her hastaya ayrı belirlenir.

İkinci adımda iyileşme abutmenti takılır ve diş etinin implant çevresinde şekillenmesi beklenir. Üçüncü adımda iyileşme başlığı çıkarılır, kişiye özel ya da standart kalıcı abutment implanta sabitlenir. Dördüncü adımda kuron ya da protez abutmentin üzerine yerleştirilir, kapanış ve uyum kontrol edilir ve gerekli ayarlar yapılır.

Abutment yerleştirilmesi lokal anestezi altında yapılır. Bu aşama kemik cerrahisinden çok bir yumuşak doku işlemidir; diş eti açığa çıkarılır ve şekillendirilir. Çoğu hasta işlemin kendisinden çok sonraki birkaç gün süren hafif bir hassasiyet tarif eder.

Abutmentin ne zaman takılacağı da bir karardır. Hemen yerleştirmede abutment implant cerrahisiyle aynı seansta ya da kısa süre sonra takılır ve toplam tedavi süresi kısalır. Bunun için kemik kalitesinin iyi ve implantın ilk yerleştirildiği andaki sabitliğinin, yani primer stabilitesinin yeterli olması gerekir. Gecikmeli yerleştirmede abutment iyileşme döneminden sonra takılır. Bu yol yumuşak dokunun daha kontrollü şekillenmesine olanak tanır ve kemik grefti uygulanmış ya da karmaşık bölgelerde riski azaltır. Hangi yolun seçileceğine hekim, kemiğin durumu ve cerrahi koşullara göre karar verir.

Vida ve Siman Tutuculu Kuronlar

Kuronun abutmente nasıl bağlanacağı, malzemeden ayrı bir karardır ve iki temel yöntem vardır. Vida tutuculu kuronlarda kuron bir vidayla abutmente ya da doğrudan implanta sabitlenir. Kuronun üzerinde vidaya ulaşmak için küçük bir erişim deliği bulunur ve bu delik dişe uygun bir dolgu malzemesiyle kapatılır. Bu yöntemin başlıca avantajı kuronun gerektiğinde çıkarılıp onarılabilmesidir. Vida gevşemesi, porselen kırığı ya da diş eti sorunu gibi durumlarda kuron sökülür, sorun giderilir ve yeniden takılır. Kuronu yapıştırmak için siman kullanılmadığı için simana bağlı doku tahrişi riski de düşüktür. Ön dişlerde ise erişim deliğinin konumu estetiği etkileyebilir.

Siman tutuculu kuronlarda kuron, doğal dişe yapılan kuronlar gibi abutmentin üzerine yapıştırılır. Kuronun yüzeyinde erişim deliği bulunmadığı için görünüm açısından avantajlıdır ve estetik beklentinin yüksek olduğu bölgelerde tercih edilebilir. Buna karşılık kuronu gerektiğinde çıkarmak daha zordur. Önemli bir risk de yapıştırma sırasında diş etinin altında kalan fazla simandır. Bu artık siman temizlenmezse implant çevresindeki dokuda iltihaba yol açabilir.

İki yöntem arasındaki seçim implantın konumuna ve açısına, estetik beklentiye, ileride bakım ve onarım ihtiyacının ne kadar olası olduğuna ve hekimin klinik değerlendirmesine bağlıdır. Arka dişlerde onarım kolaylığı, ön dişlerde estetik öncelik kararda ağır basabilir. Siman tutuculu kuronlarda diş eti kenarının kuronun kenarına yakın ve ulaşılabilir tasarlanması, fazla simanın temizlenmesini kolaylaştırır.

Abutment Çevresinin Günlük Bakımı ve Kontroller

Abutment için ölçülmüş bir ömür değeri yoktur. Kontrollü çalışmalar 5 yıla kadar uzanır ve bu sürede titanyum ile zirkonya arasında biyolojik fark görülmemiştir (PubMed 37750527). Bir abutmenti erken sorunlu hale getiren etkenler çoğu zaman malzemeden bağımsızdır. Vida gevşemesi, fazla simana bağlı doku iltihabı ve implant çevresinde kemik kaybı bu etkenlerin başında gelir. Bakım yetersiz kaldığında ya da kemik kaybı ilerlediğinde abutment gevşeyebilir ve çevresindeki doku enfekte olabilir.

Günlük bakım doğal dişlerin bakımına benzer, ama birleşim bölgesine ayrıca dikkat ister. Abutment ve kuron çevresi yumuşak bir diş fırçasıyla fırçalanır. Kuron ile diş etinin birleştiği bölge ara yüz fırçalarıyla temizlenir. Köprülerin ve sabit protezlerin altı, fırçanın ulaşamadığı alanlarda ağız duşu ya da özel köprü ipi ile temizlenebilir. Hekim önerirse antibakteriyel gargaralar da kullanılabilir.

Komşu dişlerle temas da uzun dönem sonucu etkiler. Kuron komşu dişlere doğru temas ve uygun konturla dayandığında yiyecek sıkışması azalır, diş eti tahrişi önlenir ve görünüm doğal kalır. Temas noktası gevşek kalırsa yiyecek sıkışması implant çevresindeki dokuda iltihaba zemin hazırlayabilir.

Düzenli kontroller implant çevresindeki diş eti iltihabının, yani peri-implant mukozitin erken belirtilerini yakalamaya yardımcı olur. Kontrollerde diş etinin rengi, kanama, sondalama derinliği ve gerektiğinde röntgenle kemik seviyesi değerlendirilir; vidalar ve kuronun oturması kontrol edilir. Diş etinde kızarıklık, kanama, şişlik ya da kuronda hareket fark edildiğinde bir sonraki kontrolü beklemeden hekime başvurmak, küçük bir sorunun büyümesini önler.