Diş Kesimi Nasıl Yapılır? Sonrasında Nelere Dikkat Edilir

Diş Kesiminin Amacı ve Kapsamı

Diş kesimi, dişin dış yüzeyinden planlı biçimde doku kaldırılarak dişin kaplama, laminate veneer ya da proteze uygun hale getirilmesidir. Halk arasında diş küçültme diye de anılır. Amaç, üzerine gelecek restorasyonun dişe doğru oturması, doğal kalınlıkta görünmesi ve kapanışı bozmamasıdır. Kesim yapılmadan takılan bir kaplama dişe fazladan kalınlık ekler, diş etine baskı yapar ve kenarında birikinti tutar.

Ne kadar doku kaldırılacağını, protez ve diş kaplama seçeneklerinden hangisinin planlandığı belirler. Zirkonyum ya da porselen kaplama dişin çevresini saran bir kılıf olduğu için dişin her yüzünden bir miktar kesim ister. Laminate veneer yalnız ön yüzü örttüğü için kesim çoğu vakada minede ve daha sınırlı kalır. Madde kaybı büyük ya da kırık dişlerin onarımı, gülüş tasarımı planlamaları ve kapanış düzenlemeleri de kesim gerektiren durumlar arasındadır.

Diş kesimi geri dönüşü olmayan bir işlemdir. Kaldırılan mine ve gerektiğinde dentin dokusu yeniden oluşmaz; kesilen diş bundan sonra kaplama, laminate ya da protezle örtülü kalır. Bu yüzden karar öncesinde kaç dişin kesileceği, hangi restorasyonun planlandığı ve kesimin hangi dokuda kalacağı hastayla netleştirilir. İşlemden sonraki günlerde yapılanlar da hem dişin sağlığını hem de kalıcı kaplamanın uyumunu etkiler.

İşlemin Seyri ve Geçici Kaplama Dönemi

Kesim lokal anestezi altında yapıldığı için işlem sırasında ağrı beklenmez. Hekim dişi planlanan restorasyonun kalınlığına göre küçültür, kenar hattını diş etiyle uyumlu biçimde şekillendirir ve ölçü alır. Ölçü geleneksel malzemeyle ya da ağız içi tarayıcıyla alınabilir. Ardından kesilen dişin üzerine aynı seansta geçici kaplama yapıştırılır.

Geçici kaplamanın görevi, kalıcı restorasyon gelene kadar kesilmiş dişi örtmektir. Açıkta kalan dentin yüzeyi hava, sıcak ve soğukla temas ettiğinde hassasiyet yapar; geçici kaplama bu teması keser. Kaplama aynı zamanda diş etinin kesim sınırındaki formunu korur ve komşu dişlerin ya da karşı çenedeki dişlerin boşluğa doğru hareket etmesini önler. Böylece kalıcı kaplama geldiğinde dişe ölçüdeki gibi oturabilir.

Kalıcı kaplama çoğunlukla 5 ila 7 gün içinde takılır. Süre planlamaya, laboratuvar akışına ve prova sayısına göre değişir. Estetik bölgede renk ve biçim için yapılan provalar süreyi birkaç gün uzatabilir. Prova randevularının aksatılması hem süreyi uzatır hem de kalıcı restorasyonun uyumunu zorlaştırır, çünkü geçici kaplamanın uzun süre ağızda kalması diş etinde tahriş ve kaplamanın gevşeme riskini artırır.

Geçici kaplama kalıcı olana göre daha zayıf bir malzemeden yapılır ve daha hafif bir yapıştırıcıyla tutturulur. Bu, sonraki randevuda kolayca çıkarılabilmesi için bilerek yapılan bir tercihtir; ama sert ve yapışkan gıdalarla yerinden oynayabileceği anlamına da gelir.

İlk Günlerde Beklenen Belirtiler

Anestezi geçtikten sonra kesilmiş dişte bazı geçici yakınmalar görülür ve bunların çoğu beklenen tablodur. Soğuk ve sıcak hassasiyeti, hava temasıyla sızlama, dişte geçici bir ağrı hissi ve geçici kaplamada yabancı cisim hissi bu grupta yer alır. Hafif hassasiyet genellikle birkaç gün içinde azalır ve geçici kaplama takıldıktan sonra daha da hafifler.

Hassasiyetin önlenmesi üzerine yapılan çalışmalar belirli bir zaman aralığına işaret ediyor. Kesimden hemen sonra açıkta kalan dentinin bir yapıştırıcı katmanla örtülmesi, yani anında dentin örtüleme uygulaması, dört randomize çalışmanın verisiyle incelenmiştir (PubMed 38323714). Bu uygulamanın hassasiyet üzerindeki yararı yalnız geçici kaplama döneminde ve kalıcı restorasyonun yapıştırılmasından sonraki ilk haftada görülmüştür; derleme uygulamayı zorunlu bir adım olarak görmez, hassasiyet riski yüksek hastada seçilebilecek bir adım olarak önerir (PubMed 38323714). Yani hassasiyet açısından dikkat edilecek pencere geçici dönem ve yapıştırma sonrasındaki ilk haftadır.

Kesim pulpayı da etkileyebilir. Sağlıklı pulpalı 120 dişin izlendiği ileriye dönük bir çalışmada kron kesimi sonrasında belirti vermeyen pulpa nekrozu oranı %9 bulunmuştur (PubMed 24964352). Bu oran daha önce hiç işlem görmemiş dişlerde %5, önceden çürük, dolgu ya da kron bulunan dişlerde %13 olarak raporlanmıştır (PubMed 24964352). Bu yüzden kesilen dişin canlılığı kalıcı kaplama öncesinde ve sonraki kontrollerde izlenir.

Diş Kesimi Sonrası Ağrı Ne Kadar Sürer ve Nasıl Geçer

Diş kesimi sonrası ağrı çoğu hastada ilk günlerde kısa süreli sızlama ve hassasiyet olarak görülür ve kalıcı kaplama takıldıktan sonraki haftalarda azalarak kaybolur. Kaplama için kesilen canlı dişlerde dentin hassasiyetine bağlı keskin ve geçici ağrının vakaların çoğunda görülebildiği bildirilmiştir (PubMed 19142258). Kalıcı kaplamanın yapıştırılmasından sonraki seyri izleyen randomize çalışmada 60 hastaya 120 tam kaplama yapılmış; yapıştırmadan 1 hafta sonra hassasiyet bir simanla yapıştırılan dişlerin %13,3'ünde, öteki simanla yapıştırılanların %5,9'unda görülmüş, 24. ayda iki grupta da hassasiyet kalmamıştır (PubMed 17319368).

Diş kesimi sonrası ağrının giderilmesinde ilk adım hekimin kesilmiş dentine uyguladığı hassasiyet giderici maddelerdir. Kron için kesilen 75 canlı dişte yapılan çalışmada iki farklı hassasiyet giderici de hassasiyeti azaltmış, potasyum nitrat yapıştırmadan önce uygulandığında daha etkili bulunmuştur (PubMed 19142258). Evde ise geçici kaplamanın yerinde kalması ve ilk günlerde çok sıcak ve çok soğuk içeceklerin sınırlanması hassasiyeti tetikleyen teması azaltır. Ağrı kesici gerekiyorsa hangisinin kullanılacağı hekime danışılır.

Şiddetli, kendiliğinden başlayan ya da gece uyandıran ağrı bu hassasiyet tablosunun dışındadır ve kesilen dişin sinirinin zorlandığını gösterebilir. Kaplama ve köprü dayanağı olarak kullanılan canlı dişleri inceleyen 20 çalışmalık sistematik derlemede, 5 ile 20 yıl arasındaki izlemlerde sinirin sağlığı bakımından klinik ve radyografik başarı %92 ile %98 arasında bulunmuştur (PubMed 34516686). Kesilen dişlerin büyük bölümü bu nedenle canlılığını korur; sinirin etkilendiği dişte kanal tedavisi kararı canlılık testi ve röntgenle verilir.

Beslenme ve Sıcak Soğuk Tüketimi

Diş kesimi sonrası beslenmenin amacı geçici kaplamayı yerinde tutmak ve hassas dişi zorlamamaktır. İlk günlerde çorba, yoğurt, makarna, yumuşak pişmiş yemekler ve yumuşak meyveler tercih edilir. Bu gıdalar çiğneme kuvveti istemez ve geçici kaplamanın kenarına yapışmaz.

Sakız, lokum, karamelli şeker, sert kuruyemiş, kabuklu gıdalar ve sert ekmek kenarı geçici kaplama dönemi boyunca ertelenir. Yapışkan gıdalar kaplamayı yukarı doğru çekerek yerinden çıkarabilir, sert gıdalar ise geçici malzemede kırık ya da çatlak yapabilir. Sert bir gıdayı ön dişlerle koparmak yerine küçük parçalara bölüp arka dişlerle çiğnemek, özellikle ön bölgede kaplama taşıyan hastada riski azaltır. Geçici kaplamalı dişlerle ambalaj açmak ve tırnak yemek de aynı nedenle bırakılır.

Buzlu içecekler ile çok sıcak çay ve kahve, kesilmiş dişte hassasiyeti artırdığı için ilk günlerde sınırlandırılır. İçecekleri ılık tüketmek ve soğuk bir şey içilecekse pipetle dişe değdirmeden içmek bu dönemde işe yarar. Asitli içecekler ve şekerli gıdalar da hassasiyeti artırabilir ve diş etini tahriş edebilir. Bunlar tüketildiğinde ağız suyla çalkalanır; asitli bir içecekten hemen sonra fırçalamak yerine bir süre beklenir, çünkü asitle yumuşayan yüzey fırçayla daha kolay aşınır.

Kalıcı kaplama takıldıktan sonra beslenme büyük ölçüde normale döner. Yine de ilk günlerde çok sert gıdalar dikkatle tüketilir ve ısırırken bir farklılık hissedilirse hekime bildirilir.

Fırçalama, Diş İpi ve Geçici Kaplamanın Korunması

Geçici kaplama döneminde ağız bakımı aksatılmaz, yalnız yöntemi değişir. Kaplamanın çevresindeki diş eti kesim sırasında tahriş olmuş olabilir ve bu bölgede birikinti kalırsa diş eti şişer, kanar ve kalıcı kaplamanın ölçüye uygun oturması zorlaşır.

Fırçalamada yumuşak kıllı bir diş fırçası kullanılır ve bastırmadan, küçük hareketlerle fırçalanır. Diş eti çizgisi özenle temizlenir ama fırça geçici kaplamanın kenarına zorlanarak sokulmaz. Elektrikli fırça kullanan hastalar bu dönemde düşük ayarı tercih edebilir.

Diş ipi kullanımı geçici kaplamada özel bir yöntem ister. İp, iki diş arasına nazikçe yerleştirilir, ancak çıkarılırken yukarı doğru çekilmez; bir ucundan tutularak yandan kaydırılıp çıkarılır. İpi yukarı çekmek, geçici kaplamayı hafif yapıştırıcısından koparıp yerinden çıkarabilir. Ara yüz fırçası uygun olan aralıklarda diş ipine iyi bir yardımcıdır.

Ağız gargarası hekim önermişse kullanılabilir. Geçici kaplama taşıyan hastanın tek taraflı çiğnememesi, yükü iki tarafa dağıtması da kaplamanın ömrünü uzatır. Geçici kaplamada küçük bir oynama, kenarında pürüz ya da diş etinde basınç hissi fark edilirse bir sonraki randevu beklenmeden haber verilir; erken düzeltilen küçük sorun, düşen bir kaplamaya dönüşmeden çözülür.

Hekime Başvurmayı Gerektiren Durumlar

Hafif ve giderek azalan hassasiyet beklenen tablodur, ama bazı belirtiler bir sonraki randevuya bırakılmaz. Şiddetli ve geçmeyen ağrı, gece artan ya da uykudan uyandıran sızı, çiğneme ya da ısırma sırasında ağrı ve dişin çevresinde şişlik bu gruptadır. Bu belirtiler pulpanın zorlandığını ya da kapanışta bir yüksekliğin kaldığını gösterebilir ve hekimin değerlendirmesini gerektirir.

Geçici kaplamanın düşmesi de beklenmeden bildirilmesi gereken bir durumdur. Kesilmiş diş açıkta kaldığında hassasiyet artar, diş eti kesim sınırının üzerine doğru büyüyebilir ve komşu dişlerin hareketi kalıcı kaplamanın uyumunu bozabilir. Düşen parça atılmaz, hekime götürülür; evde yapıştırıcı denemesi yapılmaz, çünkü ev yapıştırıcıları dişe ve diş etine zarar verebilir ve kaplamayı yanlış konumda sabitleyebilir. Kalıcı kaplamanın takılmasına birkaç gün kalmış olsa bile aradaki süre açık geçirilmez.

Kalıcı kaplama takıldıktan sonra da benzer ölçütler geçerlidir. Yapıştırmanın ardından birkaç gün süren hafif hassasiyet beklenebilir. Ancak ısırırken dişin diğerlerinden önce değdiği hissi, sert bir şeye basınca keskin ağrı ya da haftalar geçtiği halde azalmayan hassasiyet kontrol randevusu gerektirir. Kesilen dişin canlılığı izlenmesi gereken bir konu olduğu için, bu tür yakınmalarda hekim dişi test eder ve gerekirse röntgenle değerlendirir.

Diş Sıkma, Kontroller ve Kalıcı Kaplamaya Geçiş

Diş kesiminin başarısı, kalıcı kaplamanın dişe doğru oturması ve uzun yıllar sorunsuz kalmasıyla ölçülür. Bunu etkileyen etkenlerden biri diş sıkma alışkanlığıdır. Gece ya da gündüz dişlerini sıkan ya da gıcırdatan hastada hem geçici hem kalıcı kaplamalar aşırı yük altında kalır, porselende kırık ve dişte hassasiyet görülebilir. Bu durumda kaplamalar takıldıktan sonra dişleri korumak için gece plağı önerilebilir.

Prova randevularına düzenli gelinmesi de sonucu belirler. Provada kaplamanın kenar uyumu, rengi, biçimi ve kapanıştaki teması kontrol edilir; gerekirse laboratuvarda düzeltme yapılır. Aksatılan prova geçici dönemi uzatır; geçici kaplamanın düşme ve diş etini tahriş etme riski de bu sürede büyür.

Kalıcı restorasyon yapıştırıldıktan sonra hekimin önerdiği aralıklarla kontrole gelinir. Bu kontrollerde diş etinin kaplama kenarındaki durumu, kapanış ve kesilen dişin canlılığı değerlendirilir. Kaplamanın kenarında yeni çürük oluşabileceği için günlük fırçalama ve ara yüz temizliği kaplama takıldıktan sonra da sürdürülür.

Diş kesimi estetik ve işlevsel tedavilerin temel aşamalarından biridir ve geri dönüşü olmayan bir adımdır. Doğru planlama, geçici dönemde gösterilen özen ve düzenli kontrollerle kesilen dişler uzun yıllar sağlıklı biçimde kullanılabilir.