Biberon Çürüğü ve Çocuklarda Siyah Diş Lekeleri

Erken Çocukluk Çağı Çürüğü ve Biberon Çürüğü

Erken çocukluk çağı çürüğü, 6 yaş altı çocuklarda süt dişlerinde görülen çürüklerin genel adıdır. Tıp dilinde Early Childhood Caries, kısaca ECC olarak geçer. Biberon çürüğü bu geniş tablonun bir türüdür ve adını nedeninden alır. Bebeğin uyurken ya da uzun süre biberonla süt, mama veya meyve suyu gibi şekerli sıvı tüketmesi sonucu oluşur. Uzun süreli biberon kullanımı, gece beslenmeleri, şekerli içecekler ve yetersiz ağız temizliği bu çürüğü hazırlayan başlıca alışkanlıklardır.

Tablo yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü ölçütleriyle yapılan araştırmaları birleştiren meta-analizde 29 ülkeden 59.018 çocuğun verisi incelenmiş ve erken çocukluk çağı çürüğünün küresel toplu yaygınlığı yüzde 48 bulunmuştur (PubMed 33735529). Aynı çalışma bu çürüğü okul öncesi çocukların neredeyse yarısını etkileyen küresel bir sağlık sorunu olarak tanımlar (PubMed 33735529).

Çürük çoğunlukla üst ön süt dişlerinde başlar ve hızla yayılabilir. Bu dişler kayıtta FDI iki haneli sistemine göre 51, 52, 61 ve 62 numarasıyla yazılır: 5 sağ üst, 6 sol üst süt dişi çeyreğidir, ikinci rakam orta hattan sırayı gösterir (PubMed 38350802). Çürük ilerledikçe süt azı dişleri de etkilenir. Alt ön dişler, emme sırasında dil tarafından örtüldükleri ve tükürük bezlerine yakın durdukları için genellikle daha geç etkilenir. Ebeveynin ilk fark ettiği işaret çoğu zaman üst ön dişlerin diş eti kenarında beliren beyaz, tebeşirimsi bir çizgidir; bu çizgi zamanla kahverengiye ve siyaha döner.

Biberon Çürüğünün Oluşma Biçimi

Biberon çürüğünde belirleyici olan etken, şekerin dişle ne kadar uzun süre temas ettiğidir. Gece biberonla uyuyan bebeğin ağzında süt, mama ya da meyve suyu saatlerce kalır. Uyku sırasında tükürük akışı azaldığı için bu sıvı dişlerin yüzeyinden yıkanıp temizlenmez. Ağızdaki bakteriler şekeri besin olarak kullanır ve aside çevirir; asit de süt dişinin ince minesini çözer. Süt dişlerinin minesi daimi dişlere göre daha incedir ve bu yüzden çürük süt dişlerinde daha hızlı ilerleyebilir, sonunda süt dişlerinde çürük oyuk halini alır.

Bu mekanizmayı besleyen alışkanlıklar bellidir. Gece biberonla uyuma, biberonda süt, mama ya da meyve suyu bırakma, emzik ucunu bal ya da pekmez gibi şekerli maddelere batırma ve beslenmeden sonra dişlerin temizlenmemesi bunların başında gelir. Anne sütünün kendisi tek başına suçlanmaz. Risk, uzun süreli gece emzirmelerinin ardından ağız temizliğinin ihmal edilmesiyle ortaya çıkar; gece beslenmesinden sonra dişlerin temiz bir bezle silinmesi bu riski azaltır.

Çürüğe yol açan bakteriler çocuğun ağzına çoğunlukla yakın çevresinden, ebeveynin tükürüğünden geçebilir. Aynı kaşığı paylaşmak ya da emziği anne babanın ağzıyla temizlemek bu geçişi kolaylaştıran davranışlardır. Ebeveynin kendi ağız sağlığının iyi olması ve bu alışkanlıklardan kaçınılması çocuğun çürük riskini düşürmeye yardım eder. Beslenmenin içeriği de rol oynar; bazı yiyecek ve içecekler dişe yapışarak ya da sık tüketilerek asit ataklarını uzatır.

Siyah Diş Lekeleri ve Çürükten Ayrımı

Çocukta dişte görülen siyah renk her zaman çürük anlamına gelmez. Siyah lekeler demir damlası kullanımına, bazı bakterilerin oluşturduğu renkli plağa, yiyecek ve içeceklere, tükürüğün yapısına ve yetersiz fırçalamaya bağlı olarak ortaya çıkabilir. Diş yüzeyinde kalan bu renklenmelerin bir kısmı zararsızdır, bir kısmı ise çürüğün habercisidir.

Siyah leke ile çürük arasındaki ilişki de beklenenden farklıdır. On dört çalışmayı birleştiren meta-analizde süt dişlerinde siyah leke görülen çocuklarda çürük gelişme olasılığı daha düşük bulunmuştur (PubMed 35906494). Aynı analizde çürükten etkilenen diş sayısı ve etkilenen yüzey sayısı da siyah lekeli çocuklarda daha azdı (PubMed 35906494). Yazarlar bu lekenin çürüğe karşı gerçekten koruyup korumadığının belirsiz olduğunu, düşük çürük riskli çocukların ağız florasının lekeye yol açan bakterileri kolaylaştırıyor olabileceğini de not eder (PubMed 35906494). Bu yüzden siyah leke görülen dişin çürük olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Ayrım yüzeyin dokusundan yapılır. Çürük olan bölge yumuşaktır, bastırınca hassasiyet verir, dişte çukurlaşma bırakır ve ağrı yapabilir; rengi kahverengiden siyaha kadar değişir ve fırçayla çıkmaz. Çürük olmayan leke ise sert yüzeylidir, genellikle diş eti kenarında ince bir çizgi ya da noktalar halinde durur, fırçalamayla azalabilir ve ağrı yapmaz. Evde yapılan gözlem ipucu verir, ama kesin ayrım için çocuk diş hekimi muayenesi gerekir. Lekeyi evde sivri bir cisimle kazımaya çalışmak mineye zarar verir.

Demir Damlası Lekeleri

Kansızlık nedeniyle kullanılan demir damlaları süt dişlerinde siyah ya da kahverengi yüzeysel lekeye yol açabilir. Bu leke, damladaki demirin ağızdaki tükürük ve bakterilerle tepkimeye girmesiyle oluşan bir birikimdir. Genellikle diş eti hizasında görülür, serttir ve dişin yapısına işlemez. Çürük değildir ve dişe zarar vermez.

Bu yüzden lekeyi görmek damlayı kesmek için bir gerekçe olmaz. Damlayı bırakmak lekeyi azaltabilir ama çocuğun demir ihtiyacını karşılıksız bırakır; kansızlığın tedavisi dişteki renklenmeden daha önemlidir. Damlanın kullanımıyla ilgili karar çocuğun doktoruyla birlikte verilir. Dişteki leke ise diş hekiminin yaptığı profesyonel temizlikle çıkarılabilir.

Lekenin oluşumunu azaltmak için pratik önlemler de vardır. Damla verildikten sonra çocuğa su içirmek, ağzı çalkalatmak ya da dişleri silmek demirin diş yüzeyinde kalma süresini kısaltır. Damla mümkünse doğrudan dişlere değmeyecek biçimde, dilin arka kısmına verilebilir. Dişler düzenli fırçalandığında leke daha yavaş birikir. Profesyonel temizlikten sonra damla kullanımı sürüyorsa lekenin zamanla yeniden oluşabileceği bilinmelidir ve bu damlanın beklenen bir etkisidir. Demir damlası lekesiyle çürük aynı dişte birlikte de bulunabilir, bu nedenle lekeli dişler muayenede ayrıca kontrol edilir.

Süt Dişi Çürüğünün Tedavi Edilmesinin Gerekçesi

Birçok aile süt dişindeki çürük için "Nasıl olsa düşecek." diye düşünür. Süt dişleri yerlerini yıllarca korur ve bu sürede önemli görevler üstlenir. Altta gelişen daimi dişlere yer tutarlar, çiğnemeyi sağlarlar, konuşma gelişimini desteklerler ve çenenin büyümesini yönlendirirler. Erken çocukluk çağı çürüğü kendiliğinden durmaz; tedavi edilmeyen çürük ağrıya ve enfeksiyona yol açar, çocuğun yemek yemesini ve uykusunu bozabilir.

Çürük ilerleyip dişin erken kaybına yol açarsa komşu dişler boşluğa doğru kayabilir. Bu durumda daimi diş çıkacağı yeri bulamaz ve sıralama bozukluğu ortaya çıkabilir. Süt dişinin kök ucundaki enfeksiyon, altında gelişen daimi dişin tomurcuğunu da etkileyebilir.

Tedavi çürüğün derinliğine göre seçilir. Başlangıç aşamasında, henüz oyuk oluşmamışken flor uygulaması öne çıkar. Çocuk ve ergenlerde yapılan randomize çalışmaları birleştiren Cochrane derlemesinde flor verniği, süt dişi yüzeylerine ait veri sunan 10 çalışmada çürük artışını yüzde 37 azaltmıştır (PubMed 23846772). Derleme bu kanıtın kalitesini orta düzeyde değerlendirir (PubMed 23846772). Oyuk oluşmuşsa dolgu yapılır. Çürük sinire ulaştıysa süt dişine uygun kanal tedavisi gerekir. Dişi kurtarmanın mümkün olmadığı ileri durumlarda diş çekilir ve daimi dişin yeri gerekirse yer tutucuyla korunur.

Evde Alışkanlıklar ve Hekime Başvuru Zamanı

Biberon çürüğünü önlemenin yolu şekerin dişle temas süresini kısaltmaktan geçer. Gece biberonla uyuma alışkanlığı bırakılır, biberonda süt, mama ya da meyve suyu bekletilmez, emzik şekerli maddelere batırılmaz. Dişler günde 2 kez fırçalanır ve gece beslenmesinden sonra ağız silinir. Şekerli içecekler sınırlandırılır ve 1 yaşından sonra bardak kullanımına geçilir. Çürük fark edildiğinde beklemek yerine muayene planlanır.

İlk diş çıktığında, en geç 1 yaşında ilk diş hekimi randevusu alınır. Bu ilk ziyaret çoğu zaman bir tanışma ve bilgilendirme görüşmesidir; hekim dişleri ve diş etlerini kontrol eder, ebeveyne fırçalama ve beslenme konusunda yol gösterir. Bunun dışında siyah leke fark edildiğinde, çocuk diş ağrısı yaşadığında ve her düşme ya da darbe sonrasında beklemeden başvurulur.

Erken çocukluk çağı çürüğü okul öncesi çocukların yaklaşık yarısını etkilediği için düzenli kontrol, belirti beklemekten daha güvenlidir (PubMed 33735529). Muayenede hekimin baktığı noktalar dişlerde beyaz tebeşirimsi alan olup olmadığı, siyah lekenin sert mi yumuşak mı olduğu, çukurlaşma ve hassasiyet bulunup bulunmadığı, beslenme ve gece alışkanlıkları ile demir damlası gibi ilaç kullanımıdır. Bu bilgilerle lekenin temizlik mi, flor uygulaması mı, yoksa dolgu ya da başka bir tedavi mi gerektirdiği belirlenir.